"Nie dotykaj mnie!"- Zespół Stresu Pourazowego (PTSD) po gwałcie

Zespół Stresu Pourazowego (PTSD) dotyczy 80% ofiar gwałtu. Osoba, która doświadcza syndromu post traumatycznego powtórnie przeżywa stresujące wydarzenie, nie mogąc pogodzić się z jego zaistnieniem, co utrudnia jej powrót do funkcjonowania sprzed urazu. Zachowanie takiej osoby często prowadzi do uporczywego unikania bodźców kojarzących się jej z traumatycznym zdarzeniem, lub wręcz przeciwnie ofiara zatraca wrażliwość na wszelkie impulsy mogące łączyć się w określony sposób z takową sytuacją. Ponadto u osób doświadczających PTSD utrzymują się objawy zwiększonego pobudzenia, często występują myśli samobójcze, poczucie lęku i bezradności czy depresja (tego typu objawy muszą utrzymywać się przynajmniej miesiąc, aby zakwalifikować zaburzenie jako Zespół Stresu Pourazowego).

Objawy Zespołu Stresu Pourazowego w przybliżeniu.

W literaturze podmiotu dokonano kategoryzacji objawów stresu pourazowego. W związku z powyższym wymienia się takie symptomy jak:

  1. Nadmierne pobudzenie, które obejmuje uporczywe oczekiwanie na niebezpieczeństwo. Chroniczne pobudzenie dotyczy funkcjonowania autonomicznego układu nerwowego i przejawia się w problemach ze snem czy wyolbrzymioną czujnością (człowiek podskakuje na każdy szelest, który usłyszy, irytuje się z powodu drobnych niedogodności etc.).
    Odczuwany lęk z czasem obniża się, jednak objawy fizjologiczne utrzymują stały charakter. W tej kategorii objawów dominuje również uogólniony stan niepokoju, wyczulenie ofiary na specyficzne bodźce kojarzone z wydarzeniem oraz konkretne obawy związane z przeżytym zdarzeniem. Może pojawiać się tutaj u osoby, która doświadczyła gwałtu, strach przed płcią przeciwną czy lęk przed miejscami kojarzącymi się z tym, w którym doszło do traumatycznego wydarzenia.
    Stan normalny osoby = nasilone pobudzenie zarówno w sytuacji czuwania, jak i snu.
  2. Wtargnięcia, będące wynikiem niemożności zapomnienia traumatycznego zdarzenia, obejmują natrętne myśli, w których urazowe zdarzenie wciąż przywoływane jest do świadomości.
    Traumatyczny moment powraca na jawie (w formie scen z przeszłości), ale i we śnie (w postaci koszmarów). Dominuje tutaj u ofiary gwałtu poczucie zagrożenia wynikające z lęku przed mogącym się pojawić bodźcem przypominającym zdarzenie- przez co dochodzi do tak zwanej 'fiksacji na urazie'.

Traumatyczne wspomnienia ze względu na jednoczesne wypieranie zdarzenia, nie mają werbalnej narracji i kontekstu (są raczej kodowane w wyobraźni jako wrażenia i obrazy). Przykładowo dzieci, które doświadczyły traumy, potrafią w trakcie zabawy odtworzyć stresujące zdarzenie z ogromną dokładnością, mimo iż nie przywołują do pamięci sytuacji urazu.

Wydarzenia traumatyzujące głęboko utrwalają się w pamięci dzięki wysokiemu poziomowi adrenaliny i innych hormonów stresu we krwi, co w momencie zetknięcia się z bodźcem powoduje reakcje układu nerwowego.

Sny u ofiar gwałtu często są bardzo realistyczne, zmienione przez wyobraźnie w niewielkim stopniu lub w ogóle, a moment urazu pojawia się również w działaniu, co potęguje występowanie poczucia przymusu odgrywania dramatycznego zdarzenia (np. kobieta wraca na miejsce gwałtu).Według Janet'a człowiek posiada potrzebę „zasymilowania i rozpuszczenia” traumatycznego wydarzenia, gdyż bezradność stanowi największe zło urazu, a powrót do zdrowia wymaga odbudowania poczucia skuteczności i siły. Z kolei psycholog M. Horowitz wspomina o 'zasadzie dokończenia', która mówi o tym, iż ludzki umysł posiada zdolność przetwarzania nowych informacji w celu uaktualnienia wewnętrznych schematów dotyczących siebie i świata. Uraz znów owe schematy narusza, więc problem ofiary zostanie przepracowany dopiero wtenczas, gdy rozwinie ona nowy schemat, umożliwiający jej zrozumienie tego, co się wydarzyło.

A. Russel pisze o przymusie powtarzania traumatycznego zdarzenia jako próbie ponownego przeżycia doznań, w taki sposób, aby ofiara mogła nad nimi ostatecznie zapanować, przy czym powtarzanie traumatycznych przeżyć to z reguły proces nieświadomy.

3. Zawężenie (inaczej odrętwienie). ”Zastygnięcie w bezruchu” czy też ucieczka od sytuacji stresu następuje poprzez zmianę stanu świadomości. Świadomość ofiary rejestruje wydarzenia, ale są one jakby oderwane od rzeczywistości. Percepcja może być przytępiona lub zaburzona, z częściowym znieczuleniem lub utratą poszczególnych wrażeń (ofiara w trakcie gwałtu może niczego nie czuć). Bywa, że zmianie ulega poczucie czasu (spowolnienie) a doświadczenie nabiera cech nierealności (może pojawić się derealizacja, depersonalizacja, dysocjacja).

U ofiary pojawia się rezygnacja z aktywnego działania, następuje obniżenie inicjatywy i krytycznego osądu, subiektywne oderwanie lub spokój, zmiana w odczuwaniu, zaburzone poczucie rzeczywistości. Może pojawić się amnezja, ograniczenie własnego życia po zdarzeniu np. strach przed wychodzeniem z domu (aż po zachowania fobiczne), obcięcie włosów po gwałcie etc..
Zjawiska charakterystyczne dla ofiar gwałtu.

Osoba, która doświadczyła zdarzenia traumatycznego odczuwa sprzeczne stany psychiczne (dialektyka urazu). Występuje tutaj naprzemienny rytm pomiędzy wtargnięciami i zawężeniem. Pojawia się problem z uzyskaniem równowagi przez to, że ofiara nie chce pamiętać o zdarzeniu, a przeżywa je powtórnie, chce być obojętna wobec tego, co się zdarzyło, a w rzeczywistości intensywnie przeżywa sytuację, nie podejmuje inicjatywy i jednocześnie działa pod wpływem impulsów..

W obrazie klinicznym ofiary gwałtu najpierw dominują wtargnięcia (najsilniejsze w pierwszych dniach, tygodniach po traumie, po upływie sześciu miesięcy łagodnieją i powoli zanikają), później, kiedy wtargnięcia słabną, wzmacniają się objawy odrętwienia (osoba niby funkcjonuje normalnie, ale świat nadal wydaje się jakby nierzeczywisty). Jeszcze przez długi czas po traumie ofiara czuje, że straciła część siebie i często żałuje, że nie umarła.

PTSD z punktu widzenia psychiatrii

Psychiatria wymienia triadę zaburzeń wynikających z przeżywania długotrwałej traumy w dzieciństwie (molestowanie seksualne, przemoc domowa etc.). Mówi się tutaj o trzech wariantach złożonego syndromu pourazowego.

W związku z powyższym ofiara może cierpieć w dorosłości na fizjonerwicę (somatyzacja) i odczuwać skutki psychicznego urazu poprzez własne ciało (bóle głowy, brzucha, nerwica narządów, astma etc.), wówczas zdarzenia traumatyczne mogą w ogóle nie być dopuszczone do świadomości i być całkowicie wyparte z pamięci.

U osoby doświadczającej przewlekającej się sytuacji traumatycznej może dojść również do wykształcenia się osobowości z pogranicza. Wówczas taka osoba będzie miała problem z ukształtowaniem, zbudowaniem własnej tożsamości oraz pojawią się u niej trudności na drodze do nawiązywania prawidłowych relacji interpersonalnych. W niektórych przypadkach u ofiar długotrwałej traumy mogą pojawić się objawy osobowości rozszczepionej, w której występują deformacje świadomości.

Objawy wchodzące w skład pełnej diagnozy psychiatrycznej obejmują: somatyzację, depresję, ogólny niepokój, nasilenie fobii, nadwrażliwość w kontaktach społecznych, zachowania i myśli paranoiczne, psychotyzm (objawy dysocjacyjne), bezsenność, dysfunkcje seksualne, złość, skłonność do zachowań samobójczych i samookaleczeń, uzależnienia.

W przypadku Zespołu stresu Pourazowego można mówić również o zjawisku zniewolenia, gdzie po przeżytym stresie długo- lub krótko-trwającym także dochodzi do wykształcenia się objawów PTSD. Zniewolenie z punktu widzenia psychologii polega na zdobywaniu kontroli nad drugą osobą, i obejmuje systematyczne, powtarzające się wywoływanie urazu psychicznego opartego na pozbawianiu ofiary związków z innymi, znaczącymi osobami.

Oprawca w tym przypadku wywołuje u swej ofiary poczucie bezradności i przerażenia, co powoduje u niej zatracanie własnego „ja”.

Statystyki wskazują iż, najbardziej skuteczną formą przemocy wykorzystywaną w zniewoleniu są groźby, często również sprawca przemocy usiłuje w ofierze wzbudzić wdzięczność za ocalenie życia, pozbawiając ją tym samym autonomii. Kobieta często na początku związku z osobą stosującą przemoc określa jej „zapędy” jako oznaki miłości.

Psychiatria oraz psychologia poruszają również zagadnienie Zespołu Urazu Chronicznego. To, co różnicuje Zespół Stresu Pourazowego od Zespołu Urazu Chronicznego, to odczucia, zachowania i ogólne funkcjonowanie człowieka. W 'normalnym' stanie, człowiek, będący po urazie, czuje, że nie jest sobą lub utracił część siebie, w zespole stresu chronicznego osoba taka pozbawiona jest w ogóle poczucia ,,ja'', odczuwa ciągłe przerażenie, wyczekuje na zagładę, przez cały czas znajduje się w stanie gotowości na określone zdarzenie oraz jest niezdolna do relaksowania się i prawidłowego wysypiania. Ponadto funkcjonujący w taki sposób człowiek odczuwa różnego rodzaju objawy somatyczne (uporczywe bóle głowy, przyspieszone bicie serca, bóle miednicy, dreszcze etc.).

W przypadku Zespołu Stresu Chronicznego najczęściej pojawiają się unikanie oraz zawężenie.

Terapia PTSD w przypadku gwałtu

Terapia w takiej sytuacji nie powinna być długotrwała i powinna koncentrować się na „przepracowaniu” traumatycznego zdarzenia oraz skupiać się na odczuciach ofiary. Celem takowej terapii będzie tutaj doprowadzenie osoby do tego, aby mogła funkcjonować jak przed traumatycznym przeżyciem oraz odbudowanie pozytywnego obrazu siebie i odzyskanie przez ofiarę poczucia kontroli i skuteczności.

Niestety w przypadku ofiar gwałtu, i nie tylko, następuje zerwanie związków z innymi osobami (zniszczenie podstawowego poczucia zaufania, w związku z brakiem odpowiedzi na wołanie o pomoc pojawia się poczucie porzucenia, samotności, wyalienowania, podważone zostaje przekonanie o możności bycia sobą w relacji z innymi).

U ofiar gwałtu zwiększa się podatność na zranienie, a wewnętrzna odporność określa zdolność do zachowania związków społecznych. Aktywne strategie zaradcze podejmowane przez osobę, która doświadczyła traumy, chronią ją w pewnym stopniu przed objawami urazu; kobiety walczące ze wszystkich sił, aktywne, zachowujące spokój (w trakcie wydarzenia) rzadziej cierpią na poważne następstwa urazu.

Kontakt: agabur20@wp.pl mgr Agnieszka Burek- Blacha, absolwentka Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, wydziału Psychologii oraz Pedagogiki. Tytuł magistra psychologii uzyskała w 2012 roku. Ścieżka zawodowa: 2010r.- Praktyka zawodowa z zakresu Psychologii Klinicznej Człowieka Dorosłego w Szpitalu Miejskim w Rudzie Śląskiej- Oddział Psychiatryczny 2011r.- Praktyka zawodowa z zakresu Psychologii Kliniczno- Sądowej w Ośrodku Pomocy Dzieciom i Rodzinie w Rudzie Śląskiej 2017r.- Praktyka zawodowa z Integracji Sensorycznej w Specjalnym Ośrodku Szkolno- Wychowawczym w Nowym Targu 2015r.- Psycholog w Poradni Psychologiczno- Pedagogicznej w Nowym Targu 2016r.- Psycholog w Zespole Szkół Specjalnych przy Śląskim Centrum Rehabilitacyjno- Uzdrowiskowym w Rabce- Zdroju 2016r.- Psycholog w Zespole Wczesnego Wspomagania Rozwoju w Przedszkolu Prywatnym „Wesoły Korowód” w Nowym Targu 2017r. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.