Przemoc seksualna w rodzinie. Charakterystyka sprawców. cz.1

część 1

Przemoc w rodzinie
Prezentacja cyklu dewiacyjnego w kontekście przemocy seksualnej wobec członków rodziny

Rodzina stanowi najbardziej podstawową komórkę społeczną. Jej początek sięga wcześniej niż założenie państwa i jakiejkolwiek innej instytucji. Dla wielu z nas, rodzina jest synonimem poczucia bezpieczeństwa, stabilności. Według M. Przetacznik-Gierowskiej, rodzina z jednej strony stanowi system zamknięty, z drugiej zaś jest otwarta na wpływy zewnętrzne, co umożliwia wprowadzanie nowych reguł, kształtowanie wartości i norm społecznych. Rodzinę mają tworzyć osoby złączone więzami małżeństwa, pokrewieństwa lub adopcji. Członkowie takiej grupy nie tylko ze sobą zamieszkują, ale również pełnią względem siebie określone role społeczne (Przetacznik-Gierowska, Tyszkowa, 2014).

Dla młodego człowieka środowisko rodzinne jest pierwszym, z jakim ma do czynienia, to ogromnie ważne, aby rodzina zaopatrzyła go w niezbędny ekwipunek, z jakim wybierze się dalej w świat – w przekonanie o własnej skuteczności i sprawczości, poczucie stabilności i sprawiedliwości świata, szacunek do siebie jako człowieka itd.

Z raportu, podsumowującego działalność Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”, wydanym w marcu 2014 r., wynika, że: „w połowie rodzin (51%) dotkniętych problemem przemocy jej obserwatorami są niepełnoletnie dzieci. Najczęściej deklarowaną formą stosowanej przemocy jest przemoc psychiczna (w ponad 85% przypadków), zaraz za nią plasuje się przemoc fizyczna (63%), najrzadziej zgłaszane były: przemoc na tle seksualnym (6,2%) oraz zaniedbanie (6,5%).”(1)

Trud zdefiniowania pojęcia przemocy podejmuje wielu specjalistów. Definicja J. Mellibrudy zakłada, że przemoc domowa to działanie lub zaniedbanie z wykorzystaniem przewagi siły lub władzy jednego z członków rodziny przeciwko innemu/innym, godzące w prawa, dobra osobiste w tym zdrowie i życie, jednocześnie wywołujące cierpienie lub szkodę (Mellibruda, 1998). Wydaje się, że jest to definicja wyczerpująca, której najważniejszym elementem jest czynnik przewagi siły lub władzy. Według autora, głównym celem przemocy domowej jest demonstracja siły.

Przemoc seksualna stanowi szczególny rodzaj przemocy stosowanej przez członków rodziny. Ze względu na rodzaj podejmowanej aktywności J. Mazur wyróżnia: zaniedbanie fizyczne, zaniedbanie psychiczne, nadopiekuńczość, przemoc fizyczną, psychiczną oraz seksualną (Pilszczyk, 2007). Autorka podkreśla, że formy agresywnego zachowania się nie występują osobno, a przemocy fizycznej najczęściej towarzyszy również cierpienie psychiczne (ibidem).

W opinii publicznej, przemoc seksualna stanowi najstraszniejszą i najokrutniejszą z form agresji przeciwko jednostce. Społeczeństwo nie akceptuje krzywdzenia w taki sposób bezbronnych dzieci, często nieświadomych w jakiej sytuacji się znajdują. M.P. Schechter i L. Roberg definiują wykorzystywanie seksualne dziecka jako: „wciąganie zależnego niedojrzałego rozwojowo i niezdolnego do wyrażania pełnej zgody dziecka albo osoby w okresie dorastania w seksualną aktywność naruszającą społeczne tabu oraz zasady życia rodzinnego” (Pospiszyl, 1994).

Badacze zainteresowani zjawiskiem, opisanym powyżej, skłonili się ku refleksji nad czynnikami, sprzyjającymi wystąpieniu przemocy seksualnej wobec dzieci. Do takich czynników ryzyka zaliczane są:

  • adopcja dziecka,
  • stosowanie przemocy fizycznej,
  • zerwanie więzi rodzinnych, konflikty,
  • ujawnianie przez dzieci zainteresowania seksem i seksualnością,
  • zmysłowość i seksualność,
  • obserwowanie przez dzieci współżycia seksualnego dorosłych,
  • osobowość bierna i uległa dziecka,
  • sztywne granice zewnętrzne rodziny,
  • niepełnosprawność, dot. dzieci, które z powodu braku wsparcia w rodzinie, poszukują go na zewnątrz.

W przypadku dziewczynek i dziewcząt dodaje się dodatkowe czynniki ryzyka, takie jak:

  • brak ojca,
  • przebywanie przez dłuższy okres z matką,
  • brak więzi uczuciowej z matką,
  • niskie wykształcenie i zahamowania seksualne matki,
  • brak przyjaźni i więzi koleżeńskich we wczesnym dzieciństwie (Starowicz, 1992).

Co pobudza sprawców przemocy seksualnej, co skłania ich do agresywnych zachowań, jak funkcjonują i jaki jest sposób ich działania? W pewien sposób, odpowiedzi na te pytania dostarcza omówienie tzw. cyklu dewiacyjnego opracowanego przez A. Salter (Starowicz, Szymańska, Czajka, 2010). Istnieją trzy możliwości rozpoczęcia cyklu dewiacyjnego. Pierwszą z nich jest chroniczny i zaburzony wzorzec podniecania się, który powoduje pociąg seksualny do dziecka lub przemocy, drugą – jakiś wyjściowy stan emocjonalny, może to być lęk, złość, depresja lub zupełnie inne uczucia, np. nuda. Wreszcie trzecią możliwością rozpoczęcia dewiacyjnego cyklu jest aspołeczna postawa, przejawiająca się gotowością do użycia każdego sposobu i każdej osoby, niezależnie od płci i wieku, do uzyskania seksualnej gratyfikacji.

Zatem, pierwszym elementem dewiacyjnego cyklu jest dewiacyjne podniecenie i/lub fantazje do masturbacji, które zostało opisane powyżej. Kolejnym etapem jest pozornie nieważna

decyzja (PND) lub rozmyślny zamiar jest to nic innego, jak rodzaj wewnętrznego kłamstwa, sposób przekonania siebie, że kroki, jakie podejmie się w celu uzyskania dostępu do potencjalnych ofiar i przewagi nad nimi, nie mają nic wspólnego z seksualną agresją. Trzeci element to czynniki wysokiego ryzyka, czyli każda sytuacja, która ułatwia sprawcy dostęp do ofiary. Wybór obiektu stanowi moment selekcjonowania ofiar w chwili zaistnienia czynników ryzyka oraz sytuacji dostępu do potencjalnych celów. Wybór konkretnego obiektu odbywa się w dwóch zakresach: po pierwsze obiekt musi seksualnie pobudzać sprawcę, po drugie ryzyko wydania się zamiaru musi być minimalne. Po dokonaniu wyboru, następuje planowanie i fantazjowanie. Fantazje mogą pojawiać się w każdym momencie cyklu, stanowiąc swoiste tło, jednak ich szczególne nasilenie przypada, na ogół, po fazie ukrytych zachowań, a przed fazą zachowań jawnych. To oznacza, że fantazje zwykle poprzedzają świadomy zamiar, lecz następują po pozornie nieważnej decyzji. Jeśli sprawca od początku świadomie planuje seksualną napaść – może zacząć swój cykl od masturbacyjnych fantazji, lecz jeśli ukrywa przed sobą prawdziwy motyw – będzie ich intensywnie używał raczej dopiero w trakcie selekcji obiektu lub po jego wyborze. Omotanie lub użycie siły to kolejny krok cyklu. Uwiedzenie ofiar jest popularną, wśród napastników seksualnych, techniką nawiązania kontaktu z ofiarą. Polega to na zdobyciu zaufania, nawiązaniu relacji przyjacielskiej. Sam proces uzależniania od siebie może trwać bardzo długo, co zmniejsza ryzyko wykrycia. Wcześniej opisane fazy stanowią przygotowanie do ataku. Należy mieć na uwadze, że przemoc seksualna jest procesem, w trakcie którego zachowania napastnika eskalują. Jak pokazują dane z badań empirycznych G.G. Abel i innych: 75% pedofilów rozpoczęło od molestowania, 13% wcześniej obnażało się publicznie, 3% podglądało oraz 3% zgwałciło (za: Starowicz, Szymańska, Czajka, 2010).

Zjawisko to jest związane z potrzebą silniejszego bodźca do pobudzenia seksualnego oraz znudzeniem dotychczasową aktywnością. Istotnym dla sprawcy elementem cyklu jest utrzymanie tajemnicy. Służy uniknięciu prawnych i społecznych konsekwencji swoich działań. W tym celu napastnicy podejmują działania ukierunkowane na powstrzymanie ofiary przed ujawnieniem zachowań przemocowych – najczęściej grożąc, przekupując, obiecując oraz wykorzystując troskę ofiary o siebie.

Poczucie winy i wstyd

Napastnicy, po ujawnieniu napaści, odczuwają wewnętrzny niepokój związany ze wstydem z powodu ujawnienia, które rzadko związane jest z poczuciem winy, z powodu dokonanego czynu. Nawet, kiedy występują poczucie winy i wyrzuty sumienia, najczęściej nie zapobiega to dalszym powtórzeniom dewiacyjnego cyklu. Chociaż poczucie winy może być dla niego psychicznie nieznośne, jedynym behawioralnym skutkiem jest utrwalanie się cyklicznego wzorca: wykorzystanie – przeprosiny.

S. Yachelson i S. Samenow, prowadząc badania nad umysłem kryminalistów, doszli do wniosku, iż przestępców charakteryzują wzorce fałszywego myślenia. Określili, że fałszywe myślenie to mentalny proces, który jest niezbędny do prowadzenia przestępczego życia, minimalizowania i usprawiedliwiania skutków swoich zachowań. Fałszywego myślenia nie sposób przyporządkować konkretnemu miejscu w cyklu dewiacyjnym, gdyż jest obecne we wszystkich fazach. Wyróżniono następujące błędy poznawcze u przestępców seksualnych:

  • „nie mogę” – dotyczy panowania nad swoimi impulsami, pragnieniami;
  • ustawienie ofiary – usprawiedliwianie, że sami sprawcy byli ofiarami molestowania w dzieciństwie;
  • brak perspektywy czasowej – czyli nieumiejętność przewidzenia konsekwencji swoich działań;
  • niechęć do stawiania się w czyjejś sytuacji;
  • nieuznawanie krzywdy wyrządzonej innym;
  • prawo do cudzej własności – nadawanie sobie prawa do dokonywania tego, na co ma się ochotę;
  • hiperoptymizm – przekonanie o możliwości pozostania bezkarnym.

Przypisy:

1 www.niebieskalinia.info/files/Statystyki/marzec_2014_statystyki.pdf.

Bibliografia:

  1. Lew-Starowicz Z., Szymańska M., Czajka A. (2010), Charakterystyka sprawców przemocy seksualnej wobec dzieci. Przegląd Seksuologiczny, październik/grudzień 2010, nr 24.
  2. Lew-Starowicz Z. (1992), Przemoc seksualna. Jacek Santorski & CO Agencja Wydawnicza.
  3. Marczak M. (2009), Resocjalizacyjne programy penitencjarne realizowane przez służbę więzienną w Polsce. Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
  4. Marcinek P., Peda A. (2009), Terapia sprawców przestępstw seksualnych w warunkach izolacji więziennej. Seksuologia Polska 2009, 7, 2[E1] , s. 59–64.
  5. Mellibruda J., Durda R., Sasal H.D. (1998), O przemocy domowej. Poradnik dla lekarza pediatry. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.
  6. Pilszczyk A. (2007), Obraz psychopatologiczny sprawcy przemocy rodzinie. Psychiatria Polska 2007, T. XLI, nr 6, s. 827–836.
  7. Pospiszyl I. (1994), Przemoc w rodzinie. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
  8. Przetacznik-Gierowska M., Tyszkowa M. (2014), Psychologia rozwoju człowieka. T. 1. Wydawnictwo Naukowe PWN.
  9. Raport, podsumowujący działalność Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia", marzec 2014r., pobrano z: http://www.niebieskalinia.info/files/Statystyki/marzec_2014_statystyki.pdf.

 

Studentka IV roku psychologii na Wydziale Psychologii i Pedagogiki Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Specjalność: Psychologia Kliniczna Człowieka Dorosłego oraz Psychologia Sądowa. E-mail: katarzyna_hendel@onet.pl Zainteresowania: Moje zainteresowania naukowe skupione są wokół problematyki religijności oraz jej wpływu na funkcjonowanie jednostki. Interesuję się szeroko rozumianą pomocą psychologiczną objemującą osoby z zburzeniami psychicznymi. Doświadczenie zawodowe: Praktyczne doświadczenie zdobywam uczestnicząc w specjalistycznych kursach i szkoleniach. W okresie od 2012 do 2013 roku  byłam zaangażowana jako wolontariusz w Areszcie Śledczym w Tarnowskich Górach jako asystent psychologa, również na zasadzie porozumienia wolontarystycznego pełnię funkcję pomocy psychologa w Oddziale Psychiatrii Wielospecjalistycznego Szpitala Powiatowego im. B. Hagera w Tarnowskich Górach od 2013 roku do nadal. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.