Psychoterapia online: kozetka i myszka a problemy etyczne

„Witaj w podróży w głąb siebie. Jeśli potrzebujesz wsparcia w poprawie swojego zdrowia, samopoczucia lub jakości życia i szukasz psychologa, zapraszam do skorzystania

z psychoterapii przez Internet. Do komunikacji korzystamy z programu Skype, dzięki któremu słyszymy się przez słuchawki i widzimy na ekranach monitorów.” „Nie masz czasu, ale Twoje wnętrze go potrzebuje. Pragniesz porozmawiać o swoich problemach, wyżalić się, poradzić. Tu możesz się otworzyć, wylać smutki, wyrazić pragnienia. Usiądź wygodnie przed monitorem i napisz list do psychologa. On czytając wsłucha się w Twoje wnętrze, spróbuje zrozumieć Ciebie i Twoje problemy”.

Wyżej cytowane fragmenty pochodzą ze stron internetowych oferujących świadczenie psychoterapii oraz innych form pomocy psychologicznej za pośrednictwem medium jakim jest Internet. Skala zjawiska zaskakuje: po wpisaniu frazy „psychoterapia online” w wyszukiwarkę internetową Google wyświetla się dla tego hasła ok. 500 tys. powiązanych haseł i stron internetowych je zawierających. Świadczy to o powszechnym już i nadal rozwijającym się stosowaniu Internetu jako formy komunikacji klient – psychoterapeuta w procesie terapeutycznym za pośrednictwem chatu, e-maili, for internetowych oraz komunikatorów.

Napisać, nie napisać…

Tym, co skłania osoby do skorzystania z tego rodzaju ofert jest przede wszystkim anonimowość, którą klient może zachować, prostota komunikacji i oszczędność czasu wynikająca z braku dojazdów do gabinetu terapeutycznego. Dodatkowo kontakt pośredni eliminuje stres, lęk, wstyd oraz obawę przed dyskryminacją, które często są powodem rezygnacji ze skorzystania z usług świadczonych przez psychoterapeutów. Klient korzystając z terapii za pośrednictwem komunikatora i kamery internetowej ma poczucie, że świadczona usługa niczym nie odbiega od terapii przeprowadzanej według standardów w gabinecie terapeutycznym, zdarza się, że terapia taka jest tańsza od „tradycyjnej”. Według Artymiak sam terapeuta z tego rodzaju kontaktu odnosi liczne korzyści: swobodnie dysponuje czasem, ma możliwość podtrzymywania kontaktu przy zmianie miejsca pobytu, może pracować z większą liczbą osób i kontaktować się ze wszystkimi osobami w grupach wsparcia. Ponadto zgromadzony materiał dotyczący klienta może być wielokrotnie analizowany i przechowywany (np. twardy dysk).

Powyższe cechy związane z formalnymi i technicznymi aspektami terapii online mogą świadczyć o tym, że taka forma terapii jest znakiem nowych czasów, która pozwala oszczędzać czas bez opuszczania domu czy biura. Kodeks Etyczno – Zawodowy Psychologa jak i Kodeks Etyczny Psychoterapeuty Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego nie zakazują jednoznacznie świadczenia psychoterapii przez Internet, ale również nie określają zasad postępowania wynikających ze stosowania tej formy aktywności zawodowej przez psychologów i psychoterapeutów. Z tego powodu osoba udzielająca pomocy psychologicznej „na odległość” powinna informować w sposób jasny, jakie są zasady świadczenia pomocy przez to medium oraz intencje samego psychoterapeuty. Można uznać, że ta forma działalności psychologów nie jest objęta żadnym przygotowaniem zawodowym, dlatego należy liczyć się z tym, że klienci podczas tego rodzaju kontaktu mogą być narażeni na cierpienie. Czy zatem, mimo wielu pozytywnych korzyści, jakie odnoszą klient i terapeuta, ta forma świadczenia psychoterapii pozwala na etyczne postępowanie wobec klienta i oferowanie mu w pełni profesjonalnej pomocy udzielanej przez psychoterapeutę?

O co w tym wszystkim chodzi?

Psychoterapia jest rodzajem pomocy psychologicznej czyli „szczególnym rodzajem interakcji pomiędzy osobą pomagającą a wspomaganą” [1]. Jest to „specjalistyczna metoda leczenia, która polega na intencjonalnym stosowaniu zaprogramowanych oddziaływań psychologicznych. W psychoterapii wykorzystywana jest wiedza teoretyczna i umiejętności psychoterapeuty w procesie niesienia pomocy głównie osobom (…) z zaburzeniami psychogennymi, a także z takimi, która mają konsekwencje psychologiczne. W psychoterapii związek jaki powstaje między terapeutą a pacjentem, jest często wykorzystywany w zamierzony sposób jako podstawowy środek leczenia. Jako zasadniczy cel psychoterapii traktuje się rozwój osobowości, zdrowie psychiczne oraz usuwanie chorobowych objawów pacjenta” [2]. Powyższa definicja psychoterapii nie określa wprost czy interakcja na linii klient-psychoterapeuta może przebiegać w sposób pośredni czy wyłącznie bezpośredni. Kontaktując się z klientem przez pocztę elektroniczną bądź za pośrednictwem kamery internetowej psychoterapeuta traci możliwość pełnego oddziaływania terapeutycznego oraz zuboża go w znaczący sposób. Tak szczególny rodzaj interakcji między dwoma osobami poprzez oddalenie go w miejscu i w czasie wpływa na jakość kontaktu, całą terapię i samego klienta.

Dobro klienta

Praca terapeutyczna online z klientem narusza jedną z podstawowych zasad etycznych w zawodzie psychologa, jaką jest zasada działania na rzecz dobra klienta i nieszkodzenia mu - pracując z ludźmi psycholog zobowiązany jest „dbać o ich dobrostan oraz chronić przed stratą czy minimalizować cierpienie” [3]. Pytanie, czy kontaktując się z klientem poprzez np. e-mail, terapeuta, w sposób jak najbardziej kompetentny, jest w stanie działać zgodnie z zasadą primum non nocere, która to zasada powinna przyświecać w pracy również psychologowi. Powyższa zasada porusza kwestię świadomości granic kompetencji i zadań wykraczających poza nie. Nie istnieją metody oraz specjalne techniki diagnostyczne opracowane czy zmodyfikowane na potrzeby tego rodzaju terapii prowadzonej za pośrednictwem innego medium niż bezpośredni kanał werbalny. Toeplitz – Winiewska pisze o zasadzie respektowania praw człowieka i poszanowania jego godności, a także podmiotowości – w kontakcie niebezpośrednim, jakim jest kontakt online, istnieje niebezpieczeństwo traktowania klienta w sposób przedmiotowy. Nieempatyczne zachowania terapeuty oraz zwiększenie asymetryczności relacji  klient – psychoterapeuta, może wynikać nie tylko z przewagi psychoterapeuty nad klientem, cierpienia klienta, oczekiwania przez niego pomocy, ale także z fizycznej odległości między miejscem zamieszkania klienta a gabinetem. Klient może odczuć, że jest traktowany jako „petent”, któremu za dokonaniem odpowiedniej opłaty należy się ściśle określony czas przewidziany na świadczenie usługi.

Kontrakt terapeutyczny

Podstawą nawiązania każdej formy psychoterapii jest zawarcie kontraktu psychoterapeutycznego określającego cele oddziaływania, określenie warunków formalnych terapii oraz uzyskania dobrowolnej i świadomej zgody klienta. Zgoda ta, jak i zgoda wyrażona na całą terapię, powinna zostać wyrażona w formie pisemnej. W terapii online ten punkt kontraktu niesie pewne utrudnienie, ponieważ w żadnych zapisach dotyczących kontraktu terapeutycznego nie zostało określone czy zgoda może zostać wyrażona poprzez podpis elektroniczny czy własnoręczny. W sytuacji tej wyjściem mogłoby być listowne przesłanie podpisanego kontraktu, ale tylko pod warunkiem znajomości danych osobowych terapeuty i klienta, co poprzez specyfikę kontaktu online może być utrudnione. Kontakt internetowy nie pozwala na zawarcie kontraktu. Sytuacja ta wynika z nieznajomości oczekiwań klienta, niemożności uzyskania świadomej zgody klienta bez uwzględnienia wszystkich informacji, nie ma możliwości zachowania całkowitej poufności kontaktu oraz ograniczone są możliwości ustalenia celu interwencji. Psychoterapeuta, aby móc postępować w sposób etyczny, powinien na swojej stronie internetowej zamieścić informacje o tym, że taka forma kontaktu w terapii umożliwia przechowywanie wszystkich danych klienta (archiwizacja wiadomości tekstowych czy nagrania wypowiedzi). Wskazane jest, aby psychoterapeuta poinformował również klienta o tym, że system tego typu świadczeń nie zapewnia poufności i prywatności oraz, że psycholog ma obowiązek ujawnić informacje, jeżeli uzna, że klient stanowi zagrożenie dla siebie lub innych osób, co jest zgodne z kodeksami etycznymi.

Problem poufności

Problemem w terapii online jest zachowanie poufności w jej przebiegu ze względu na specyfikę przestrzeni w jakiej się ona odbywa. Poprzez kontakt wirtualny psychoterapeuta nie ma w pełni wpływu na warunki prowadzenia spotkania terapeutycznego, które jest gwarancją poufności wobec klienta. Kontakt „na odległość” nie pozwala terapeucie na stworzenie odpowiedniej przestrzeni dla oddziaływań terapeutycznych, ponieważ to klient decyduje w jakim otoczeniu będzie korzystał z komputera i sieci podczas sesji terapeutycznej. Może to być zatem pokój niesprzyjający całemu procesowi terapeutycznemu, w którym mogą przebywać osoby trzecie, postronne dla terapii. Również inne czynniki mogą nie sprzyjać temu kontaktowi: hałas dobiegający z drugiego pokoju, dzwoniący telefon, zwierzęta domowe, wyposażenie pomieszczenia – terapeuta traci możliwość jak najefektywniejszego oddziaływania na klienta poprzez niemożność wpływu na warunki przebiegu terapii. Ponadto poufność w Internecie praktycznie nie istnieje, ze względu na ryzyko przejęcia informacji przez osoby niezaangażowane w proces terapeutyczny oraz niebezpieczeństwo odkrycia tożsamości klienta poprzez adres IP komputera. Kontakt poprzez Internet, mimo powyższych niedogodności, pozwala jednak na to, by asymetria między terapeutą a klientem została częściowo zmniejszona. Klient jest „u siebie”, może decydować w jakim otoczeniu chce się znajdować podczas terapii, co jednak niekoniecznie może wywoływać pozytywne efekty terapeutyczne. Dodatkowo nie istnieje zagrożenie, że inni klienci mogą zidentyfikować osobę podczas wychodzenia z gabinetu terapeuty, co mogłoby się zdarzyć podczas „tradycyjnej” wizyty. Należy zwrócić uwagę, że podczas kontaktu terapeutycznego za pośrednictwem Internetu psychoterapeuta powinien ze swojej strony zadbać o odpowiednie warunki świadczenia usługi, tzn. znajdować się podczas sesji terapeutycznej w specjalnym i wyizolowanym gabinecie, a nie np. w pokoju w swoim prywatnym mieszkaniu, w którym byłby narażony na działanie czynników zakłócających i na konflikt ról wynikających np. z roli małżonka czy rodzica. Pytanie, czy psychoterapeuci świadczący swoje usługi poprzez Internet są w stanie zastosować się do powyższych stwierdzeń?

Powrót do życia

W przypadku zakończenia procesu terapeutycznego ważnym zadaniem dla psychoterapeuty, a wyzwaniem dla klienta, jest wprowadzanie go do realnego życia. Przestrzeń wirtualna może utrudniać tą ważną etycznie ostatnią fazę terapii, ze względu na to, że kontakt ten nie odbywa się w sposób bezpośredni, lecz za pośrednictwem urządzenia, co może sugerować małą wartość dla rzeczywistego funkcjonowania klienta. Pojawia się także problem dotyczący tego, że kwestie poruszane podczas spotkań terapeutycznych mogą być dla klienta trudne w realizowaniu w życiu osobistym i społecznym. Kontakt online może podtrzymywać u klienta objawy specyficznego dla niego zaburzenia psychicznego ze względu na „odrealnienie” komunikacji, oderwanie się od wspólnego miejsca, czasu. Psychoterapia online nie rozwiązuje, a wręcz nasila problem osób, np. z fobią społeczną, które wybrały taką formę terapii ze względu na brak konieczności kontaktu z drugim człowiekiem – oddziaływanie terapeutyczne w takim przypadku nie pomaga, wręcz szkodzi klientowi, a więc stoi w opozycji do art. 1 Kodeksu Etyczno – Zawodowego Psychologa PTP zgodnie z którym „wykonując czynności zawodowe, psycholog zawsze dąży do tego, żeby kontakt z nim był pomocny dla drugiego człowieka czy grupy osób” [4].

Prowadzenie terapii

Poważnym naruszeniem pracy psychoterapeuty z klientem za pomocą łączy internetowych jest ograniczenie kompetencji psychoterapeuty. Przede wszystkim w kontakcie online występuje niebezpieczeństwo błędnego prowadzenia terapii wynikające z błędnej diagnozy. Błędy te mogą być wynikiem braku odpowiednich danych czy krótkiego czasu na kontakt ze względu na specyficzną formę komunikacji. Może dojść do błędnego rozpoznania problemów klienta, nieprawidłowego jego zrozumienia wynikającego z niedoskonałości oprzyrządowania oraz niepoprawnego odczytania informacji nadawanych przez klienta, narażania go na negatywne emocje i brak satysfakcji z kontaktu. Klient również może mieć problemy wynikające z niezrozumienia psychoterapeuty bądź ze złego zinterpretowania nadawanych przez niego informacji zwrotnych. Kontakt klient – psychoterapeuta jest powierzchowny i zubożony poprzez niemożność w pełni profesjonalnego obserwowania klienta podczas sesji: jego mimiki, gestykulacji, tonacji głosu, pauz w czasie wypowiedzi, a zatem pozbawiania się bardzo istotnych źródeł informacji o kliencie. Utrudnieniem jest również sytuacja maskowania się, symulacji, dyssymulacji ze strony klienta oraz niemożność stosowania specyficznych metod oddziaływania wobec niego. Psychoterapeuta narusza zgodnie z powyższym zasadę wynikającą z Kodeksu Etyczno – Zawodowego Psychologa PTP, która mówi, że psycholog musi być świadomy własnych ograniczeń i kompetencji, a więc nie powinien podejmować się zadań, które są poza granicą jego możliwości.

Kompetencje zawodowe terapeuty

Kwestią sporną etycznie są również kompetencje i kwalifikacje psychoterapeutów zajmujących się terapią online, a zwłaszcza sposób ich weryfikacji. Psychoterapeuta jest zobowiązany rzetelnie i jasno informować pacjenta o swoich umiejętnościach i doświadczeniu. Tak naprawdę klient nie może zweryfikować z usług jakiej osoby korzysta, co naraża go dodatkowo na dyskomfort związany z niebezpieczeństwem bycia narażonym na oszustwo oraz wykorzystanie informacji, które klient o sobie ujawnił. Terapia taka nie zapewnia poczucia bezpieczeństwa oraz stworzenia atmosfery wzajemnego zaufania. Terapia online staje się tym samym obszarem potencjalnych nadużyć, nie tylko na polu psychologii i psychoterapii, ale również prawa karnego. Na szwank jest narażana opinia na temat całego środowiska psychologicznego i psychoterapeutycznego oraz wiedzy i dorobku naukowego przez nie propagowanych, co może prowadzić do nadwyrężenia zaufania do zawodu oraz ludzi w nim pracujących.

Profesjonalny sprzęt

Niekonwencjonalność tej formy terapii wiąże się z koniecznością uzależnienia jej od odpowiedniego sprzętu: komputera, łącza internetowego, często również kamery internetowej. Niesprawność tych urządzeń i oprogramowania, jak również jego niestabilność często doprowadzają do przerw w kontakcie, jego słabej jakości, jak i do jego zerwania oraz niemożności jego ponownego nawiązania. W takiej sytuacji nie można mówić o nawiązaniu interakcji między dwojgiem ludzi, zwłaszcza tak szczególnej relacji jaką jest relacja psychoterapeutyczna.

Nowe zjawisko – czy tylko nowe szanse?

Terapia online to nowe zjawisko zapoczątkowane w latach 90. ubiegłego wieku w Stanach Zjednoczonych jako pokłosie fascynacji możliwościami wykorzystywania Internetu w każdej dziedzinie życia, również psychologii. Docelowo miała ona mieć charakter tylko jednorazowej i doraźnej porady, tymczasem rozrosła się do rozmiarów w pełni wyspecjalizowanych usług świadczonych przez liczne rzesze psychoterapeutów i psychologów, reklamujących swoje „oferty”, dających zniżki i upusty oraz specjalne rabaty dla „stałych klientów”.

Moim zdaniem praktykowanie psychoterapii online nie jest zasadne zarówno ze względów natury etycznej, których wybrane aspekty przytoczyłam w powyższych rozważaniach, jak również ze względu na kształtowanie nieprofesjonalnego i nierzetelnego wizerunku psychologa i psychoterapeuty, wynikające nie z funkcji jakie pełnią w społeczeństwie reprezentanci zawodu zaufania publicznego, ale ze skomercjalizowanej tendencji dotarcia do jak największej rzeszy „konsumentów”.

Stworzone przez Shapiro i Schulmana etyczne zasady udzielania pomocy psychologicznej przez Internet zakładają, że nie wywiązuje się przy tego typu kontakcie relacja klient – terapeuta oraz, że kontakt taki może być tylko jednorazowy, a więc nie może dotyczyć długoterminowej pomocy jaką jest psychoterapia, co dodatkowo podważa etyczną słuszność podejmowania tej formy pomocy psychologicznej przez Internet. Mimo wydania przez Międzynarodowe Towarzystwo na Rzecz Zdrowia Psychicznego Online etycznych reguł pomocy psychologicznej prowadzonej za pośrednictwem Internetu uważam, że stosowanie się do nawet bardzo dobrze skonstruowanych kodeksów etycznych nie uchroni psychoterapeuty ani całego procesu terapeutycznego przed złamanie nadrzędnej zasady, jaką jest działanie na rzecz dobra klienta i nieszkodzenia mu. Tylko i wyłącznie pozytywne zmiany zachodzące w kliencie poprzez odpowiednie oddziaływania terapeutyczne pozwolą klientowi czerpać korzyść i satysfakcję z świadczonej dla niego pomocy psychologicznej. Nie można w tej sytuacji kierować się pozornymi korzyściami dla klienta, jak wychodzenie naprzeciw jego potrzebom związanymi z oszczędnością czasu czy łatwością zawierania kontaktu podczas terapii online. To, że klient nie jest świadomy nieprawidłowości takiej „relacji” i jej negatywnych następstw nie predestynuje psychoterapeuty do zwalniania siebie od odpowiedzialności i dbania o dobrostan klienta i właściwy przebieg całej terapii.

Przypisy:

[1] H. Sęk – cytat: Podstawowe rodzaje pomocy psychologicznej, [w:] Społeczna psychologia kliniczna, (red.) H. Sęk, WN PWN, Warszawa 1993, s. 365.

[2] L. Grzesiuk – cytat: Wstęp, [w:] Psychoterapia. Teoria, (red.) L. Grzesiuk, ENETEIA Wydawnictwo Psychologii i Kultury, Warszawa 2005, s. 14.

[3] M. Toeplitz –Winiewska – cytat: Podstawowe zasady, które powinny być respektowane przez psychologa, [w:] Etyka zawodu psychologa, J. Brzeziński, B. Chyrowicz, W. Poznaniak, M. Toeplitz – Winiewska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, s. 86-87.

[4] Kodeks Etyczno – Zawodowy Psychologa PTP – cytat: http://www.ptp.org.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=29

Bibliografia

  1. Artymiak  M. (2004). Etyczne aspekty pomocy psychologicznej online (2013-220). W: Margasińska A., Probucka D. (red.), Etyka. Psychologia. Psychoterapia. Kraków: Wydawnictwo Aureus.
  2. Ethical principles of psychologists and code of conduct (2002). http://www.apa.org/etics/code2002.html
  3. Grzesiuk  L. (2005). Wstęp. W: Grzesiuk L. (red.). Psychoterapia. Teoria Warszawa: ENETEIA Wydawnictwo Psychologii i Kultury.ENETEIA Wydawnictwo Psychologii i Kultury.
  4. International Society for Menthal Health Online (1997).
    http://www.ismho.org
  5. Kodeks Etyczno – Zawodowy Psychologa PTP (2005).
    http://www.ptp.org.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=29
  6. Kodeks Etyczny Psychoterapeuty Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (2000).
    http://www.synapsis.pl/Kodeks-Etyczny-Psychoterapeuty-Polskiego-Towarzystwa-Psychiatrycznego.html
  7. Kodeks etyki zawodowej psychoterapeuty Polskiej Federacji Psychoterapii (2004).
    http://www.pfp.aid.pl/kodeks-etyczny-pfp
  8. Sęk H. (1993). Podstawowe rodzaje pomocy psychologicznej. W: Sęk H. (red.), Społeczna psychologia kliniczna. Warszawa: WN PWN.
  9. Shapiro D., Schulman Ch. (2003). Ethical and  legal issues in e – mail therapy. W: Bersoff  D. (red.), Ethical conflicts in psychology. Washington DC: APA.
  10. Toeplitz – Winiewska M. (2009). Podstawowe zasady, które powinny być respektowane przez psychologa. W: Brzeziński J., Chyrowicz B., Poznaniak W., Toeplitz – Winiewska M., Etyka zawodu psychologa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  11. Toeplitz – Winiewska M. (2009). Udzielanie pomocy psychologicznej. W: Brzeziński J., Chyrowicz B., Poznaniak W., Toeplitz – Winiewska M., Etyka zawodu psychologa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

 

Kontakt: pat1990@poczta.onet.pl Studia: Psychologia, IV rok, specjalizacja: Psychologia Kliniczne Człowieka Doroslego oraz Psychologia Wychowawczo-Kliniczna Dzieci i Młodzieży Doświadczenie zawodowe: Praktyka w poradni zdrowia psychicznego i poradni dla osób uzależnionych od alkoholu, Udział w projektach badawczych organizowanych przez pracowników naukowych Wydziału Pedagogiki i Psychologii UŚ Wolontariat w placówce opiekuńczo-wychowawczej "PRZYSTAŃ" w Dąbrowie Górniczej Wolontariat w środowiskowym domu samopomocy dla osób z zaburzeniami psychicznymi   Zainteresowania naukowe: Psychologia dzieci i młodzieży,  poczucie samotności wśród osób dorosłych, teorie osobowości Inne zainteresowania: książki Stephena Kinga; wspinaczka górska Dodatkowe informacje o autorze: Studentka psychologii. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.