Zakłócone Myśli, czyli o zaburzeniach myślenia

Myślenie. Dzięki niemu mamy możliwość przetwarzania informacji, które odbieramy przy pomocy zmysłów w złożone reprezentacje poznawcze – wyobrażenia, pojęcia i zdania. To ono sprawia, że skutecznie reagujemy i oddziałujemy na środowisko. Pozwala nam wyciągać wnioski i rozwiązywać problemy z zastosowaniem posiadanej już wiedzy. Jest najważniejszą czynnością poznawczą ściśle związaną z całokształtem procesów psychicznych człowieka, a szczególnie z mową. Co jeśli tak istotna czynność ulega zakłóceniom i zaczyna zawodzić? 

Kilka słów o reprezentacjach poznawczych

William Wharton zaobserwował, że „myślenie to proces przetwarzania poznania w wiedzę” *[1]. Polega on na odzwierciedlaniu stosunków pomiędzy elementami otaczającej nas rzeczywistości. Tak, jak już wspomniałam myślenie pozwala na tworzenie i przetwarzanie informacji napływającej ze środowiska w rozbudowane reprezentacje poznawcze. Te reprezentacje poznawcze to wyobrażenia, pojęcia i zdania – tworzą one dostępną osobie wiedzę o świecie. Wyobrażenia stanowią reprezentacje w postaci obrazów przedmiotów oraz konkretnych sytuacji wywołanych w naszej świadomości, pomimo tego, że na zmysły nie oddziałują żadne bodźce. Myślenie oparte właśnie na wyobrażeniach nazywane jest myśleniem konkretnym lub obrazowym. Z kolei pojęcia to reprezentacje definiujące istotne właściwości zjawisk. Ich tworzenie dokonuje się dzięki pomijaniu cech mniej znaczących. Myślenie oparte na korzystaniu z pojęć nazywane jest myśleniem abstrakcyjnym. Ostatni typ reprezentacji poznawczych to zdanie – czyli reprezentacja, która stanowi połączone regułami składni zestawienie słów o konkretnym znaczeniu i formie dźwiękowej. Funkcją zdania jest orzekanie czegoś o rzeczywistości. Operowanie reprezentacjami poznawczymi przebiega wg zasad rozumowania opartego na dedukcji (od ogółu do szczegółu), indukcji (od szczegółu do ogółu) lub na zasadach praktycznych – wg algorytmów (przepisów postępowania, pozwalających, przez wierne powtórzenie ustalonej sekwencji czynności myślowych czy form aktywności, na uzyskanie wyników analogicznych do pierwotnych lub oczekiwanych) i heurystyk (nieświadomie stosowanych, uproszczonych reguł wnioskowania – często błędnych i niezgodnych z logiką).

Zaburzenia myślenia

Podstawowym sposobem analizy zaburzeń myślenia u chorego jest analiza jego wypowiedzi, które pozostają z jednej strony pod kontrolą jego umiejętności językowych, z drugiej zaś – umiejętności porozumiewania się. 

Zaburzenia myślenia dzieli się w psychopatologii na zaburzenia treści oraz formy myślenia. Zaburzenia treści dotyczą tego, co człowiek myśli i analizujemy je pod kątem zbieżności lub też rozbieżności komunikowanych czy realizowanych przekonań z treściami uważanymi za prawdziwe. Zaburzenia formy natomiast dotyczą tego, w jaki sposób człowiek myśli. Dzielimy je na prostsze zaburzenia toku myślenia – opisujące błędy związane z tempem, rytmem lub płynnością przebiegu wątków myślowych oraz na bardziej złożone zaburzenia struktury i funkcji myślenia. Postaram się kolejno je zaprezentować.

ZABURZENIA TREŚCI MYŚLENIA

Do tego typu zaburzeń zaliczamy:

1. MYŚLI NADWARTOŚCIOWE (IDEE NADWARTOŚCIOWE) – czyli przekonania w zasadzie prawdziwe, które wywierają nadmierny wpływ na wszelkie decyzje, zachowania, podejmowane cele życiowe i całe postępowanie człowieka. Wyraźnie się wyróżniają na tle innych przekonań osoby z tym właśnie zaburzeniem. Mimo, że człowiek nie traci poczucia rzeczywistości, zachowuje się mało elastycznie, radykalnie, często fanatycznie,  ma silne poczucie, że zostało mu polecone wykonanie pewnej specjalnej misji i tylko on może to zrobić. Przekonania nadwartościowe mogą dotyczyć zarówno  cech indywidualnych (np. wyglądu, zdrowia), jak i nastawienia do świata zewnętrznego (np. postawy innych ludzi, idei społecznych, naukowych).

2. UROJENIA – czyli fałszywe przekonania, błędne sądy pochodzenia chorobowego, które powstają w naszej głowie. Towarzyszy im całkowity brak podatności na rzeczowe kontrargumenty oraz izolacja od społeczeństwa. Wskazują na chorobliwe zniekształcenie oceny rzeczywistości oraz psychotyczny charakter zaburzeń. Występują w zaburzeniach somatogennych i schizofrenicznych. Obszar treści, których dotyczą urojenia jest właściwie nieograniczony. Jednak najczęściej fałszywe przekonania występują w następujących zakresach:

  • Urojenia odnoszące (ksobne): polegają na tym, że osoba chora odnosi do siebie wszystko to, co w rzeczywistości nie ma z nią żadnego związku – np. działania innych ludzi albo po prostu różne przypadkowe zdarzenia (np. przekonania typu „obserwują mnie”, „mówią o mnie w telewizji”);
  • Urojenia oddziaływania (wpływu, owładnięcia): polegają na ogólnym przeświadczeniu chorego, iż jego przeżycia i zachowania ulegają wpływowi obcych sił, które przejęły nad nim kontrolę i oddziałują na niego za pomocą naturalnych, nadnaturalnych lub niewiadomych sposobów – często na odległość. Może zdarzyć się tak, że pacjent będzie przypisywał niezwykłą zdolność wpływania na innych własnej osobie;
  • Urojenia nasyłania (myśli): wiążą się z silnym przekonaniem, że otoczenie nasyła choremu swoje myśli, w związku z czym zna on wszelkie idee i przemyślenia innych ludzi;
  • Urojenia prześladowcze: ten rodzaj urojeń występuje najczęściej. Opiera się na przekonaniu, że otoczenie dąży do pozbawienia chorego ważnych dla niego dóbr – np. własności, godności, zdrowia, a nawet życia;
  • Urojenia zmiany (własnej) osoby: wiążą się z poczuciem zagrażającej, zachodzącej lub już zaistniałej zmiany ciała, psychiki, tożsamości albo przemiany w inną istotę;
  • Urojenia wyższościowe (wielkościowe): mają silny związek z wyraźnie podwyższoną samooceną. Krążą wokół przekonania, że jest się kimś ważnym i znaczącym, ma się wartościowe znajomości oraz nadzwyczajne możliwości i zdolności;
  • Urojenia małej wartości (depresyjne): mają silny związek z intensywnym zaniżeniem samooceny. To poczucie utraty zdrowia (hipochondryczne), spokoju sumienia (winy, grzeszności), majątku (zubożenia) albo przekonanie o całkowitym zaniku (śmierci) samego siebie lub świata (nihilistyczne).
     

3. AUTOMATYZMY PSYCHICZNE – czyli poczucie powolnego zatracania lub zupełnej utraty kontroli i wpływu chorego na własne przeżycia i zachowania, które są odczuwane jako automatyczne, niezwiązane z wolą pacjenta. W związku z tym może pojawić się przekonanie o uleganiu wpływom sił zewnętrznych. Automatyzmy psychiczne są ważne i wartościowe w przypadku rozpoznawania schizofrenii. Można wyróżnić dwie odmiany  danego zaburzenia:

  • Automatyzm mały: odczucie obcości własnych przeżyć  jest niepełne;
  • Automatyzm rozwinięty: obcość przeżyć jest odczuwana w pełni i bezkrytycznie w postaci automatyzmu rozwiniętego ruchowego (nasyłane, wywoływane ruchy), ideacyjnego (myśli obce, nasyłane, odsłaniane, rozbrzmiewające niczym echo), ideacyjno-słownego („głosy” lokalizowane wewnątrz ciała, komentarze słowne).

4. MYŚLI NATRĘTNE (OBSESJE) – czyli uporczywe, wciąż powracające i narzucające się choremu myśli związane z poczuciem przymusu, aczkolwiek traktowane jako własne, mimo że niezgodne z własnym „ja”. Ich treść najczęściej odzwierciedla obawy, zagrożenia i wątpliwości osoby chorej.  

 

ZABURZENIA TOKU MYŚLENIA

Do tego typu zaburzeń zaliczamy:

  1. SPOWOLNIENIE LUB PRZYSPIESZENIE – Spowolnienie (zahamowanie) oznacza zmniejszenie spontaniczności, zmienności oraz szybkości rozwijania wątków myśli i wypowiedzi. Nasilone spowolnienie prowadzi do zalegania jednej myśli (monoideizmu). Przyspieszenie oznacza natomiast zwiększenie spontaniczności, zmienności oraz szybkości rozwijania wątków myśli i wypowiedzi. Nasilone przyspieszenie prowadzi do bezowocnej gonitwy myśli, a tym samym do obfitości wypowiedzi i słowotoku.
  2. OTAMOWANIE LUB NATŁOK – Otamowanie to chwilowa, najczęściej nieoczekiwana przerwa w biegu myśli i wypowiedzi. Może być odczuwana jako pustka lub brak myśli w głowie. Z kolei natłok (mantyzm) to poczucie uciążliwego nadmiaru myśli, które często zakłóca płynność wypowiedzi. Tego typu zaburzenia bardzo często pojawiają się w schizofrenii.
  3. ROZWLEKŁOŚĆ – czyli tendencja do rozpoczynania kolejnych, zbędnych wątków wypowiedzi, pomimo niezakończenia już rozpoczętych, a tym samym oddalania się od wątku głównego. W związku z tym pojawiają się problemy przy porozumiewaniu się z otoczeniem.
  4. STEREOTYPIE, PERSEWERACJE, ITERACJE – czyli różne formy nieelastyczności myślenia i wypowiadania się. Stereotypie to tendencyjne powracanie do wciąż tych samych przemyśleń, wypowiedzi. Perseweracje to powielanie w trakcie kontaktu tych samych, już wykorzystanych reakcji słownych, mimo że temat i okoliczności uległy w tym czasie zmianie. Natomiast iteracje to wielokrotne, automatyczne powracanie do pewnych głosek, wyrazów, zwrotów. 
  5. MUTYZM – czyli brak jakichkolwiek reakcji słownych pomimo zachęt i poleceń. Może być całkowity lub wybiórczy, a więc ograniczony do określonych osób czy też sytuacji.

 

ZABURZENIA STRUKTURY I FUNKCJI MYŚLENIA

Do tego typu zaburzeń zaliczamy:

1. ZUBOŻENIE MYŚLENIA (ALOGIA) – czyli ograniczenie ilościowej lub treściowej zawartości myślenia i wypowiedzi chorego. Jego wypowiedzi są uboższe, krótsze, mniej płynne, myślenie natomiast zabiera znacznie więcej czasu.

2. MYŚLENIE PARALOGICZNE – czyli myślenie niezrozumiałe, zdezorganizowane, odstępujące od reguł budowania logicznych wypowiedzi, oparte na pojęciach o znaczeniu „prywatnym”.

3. MYŚLENIE NIESKŁADNE – czyli myślenie pomijające jakiekolwiek reguły składni oraz inne zasady formowania płynnego zrozumiałego toku wypowiedzi.

4. MYŚLENIE NIEKOMUNIKATYWNE – czyli myślenie zupełnie nienastawione na porozumienie czy przekaz informacji. Można wyróżnić kilka typów takiego właśnie myślenia:

  • Myślenie dereistyczne: myślenie nierealne, prawie fantastyczne, oderwane od rzeczywistości, powiązane z tematami czysto abstrakcyjnymi i nieprzystosowanymi do rzeczywistej sytuacji;
  • Myślenie autystyczne: związane z przeniesieniem zainteresowania chorego na swój własny, bogaty świat przeżyć, a w efekcie z utratą zainteresowania kontaktem oraz wymianą informacji;
  • Myślenie egocentryczne: myślenie jednostronne. Chory odnosi wszystko do siebie, nie jest zainteresowany drugim człowiekiem.

5. ROZKOJARZENIE – związane z zatracaniem konsekwencji przyczynowo-logicznej oraz dezorganizacją myślenia i wypowiedzi. Chory posiada swój własny zakres pojęć, niezrozumiały dla otoczenia, jakby "zaszyfrowany", jego wypowiedzi są oderwane od rzeczywistości, niejasne, często mało płynne i chaotyczne (tzw. „sałatka słowna” lub schizofazja)

6. SPLĄTANIE (INKOHERENCJA) – polega na rozerwaniu związków myślowych. Wypowiedzi chorego są niezrozumiałe, niekomunikatywne i wybitnie nieskładne. Sam pacjent łatwo ulega rozproszeniu, podąża za przypadkowymi skojarzeniami. 

 

Myślenie jest czynnością ściśle powiązaną z kompetencjami językowymi. Te z kolei przekładają się na nasze umiejętności porozumiewania się i komunikowania z otoczeniem. Kiedy proces myślenia ulega zaburzeniom, często stopniowo tracimy zainteresowanie odbiorcą, kontakt z drugim człowiekiem staje się ograniczony, jednostronny i mało rzeczowy. Porozumiewanie się z ludźmi przestaje być tak łatwe i bezproblemowe, jak do tej pory. Napotykamy wiele przeszkód, barier, których często nie potrafimy przeskoczyć. W efekcie kreujemy własny świat pojęć, znaczeń i wartości, świat, który dla otoczenia jest niezrozumiały i pozbawiony sensu. Pozostajemy sami ze sobą, pogubieni w zakłóconych i starannie poplątanych myślach. Nasze „być” zaciera się i staje się wątpliwe. I pewnie rację miał Kartezjusz, mówiąc: „myślę, więc jestem” *[2]… . 

Przypisy:

  1. William Wharton – cytat:  http://pl.wikipedia.org/wiki/Cogito_ergo_sum 
  2. Kartezjusz – cytat: http://www.aforyzmy.com.pl/madrosc-i-glupota/myslenie-proces-przetwarzania-poznania-w-wiedze 

Bibliografia:

  1. Wciórka, J. (2001). Psychopatologia ogólna – objawy i zespoły zaburzeń psychicznych. W: Bilikiewicz, A. (red.), Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny (s. 66-73). Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL
 

  Wykształcenie: Studentka psychologii (III rok) secjalizajca - psychologia pracy i stresu  Doświadczenie zawodowe: szkolenie "Doradztwo i poradnictwo zawodowe dla dzieci, młodzieży i osób dorosłych". Warsztaty antystresowe związane ze stresem wystąpień publicznych oraz technikami odstresowujacymi Członkini Koła Naukowego Psychologii Lotniczej i Kosmicznej. Zainteresowania: Interesuje mnie przede wszystkim doradztwo zawodowe, morfopsychologia, psychologia reklamy, pracy i stresu, ale także coaching, psychoterapia i psychologia kliniczna. Poza tym kocham ludzi i zwierzęta. Uwielbiam sport, aktywne życie, tanie - szczególnie latino oraz podróze, ambitne kino i eksperymenty kulinarne. Lubię odpoczywać na łonie natury, "w towarzystwie" dobrej książki. Wielką przyjemność sprawia mi również pisanie - głównie wierszy i opowiadań. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.