• Opublikowane 4 Styczeń, 2012

Człowiek musi mówić


Wyobraź sobie, że nie potrafisz mówić. Proste słowa, które wcześniej wypowiadałeś automatycznie teraz sprawiają ci trudność, wymawiasz coś co już ich nie przypomina. Czasami nawet sobie tego nie uświadamiasz. Nie potrafisz zamówić kawy, rozmawiać z przyjaciółmi. Nie potrafisz wyrazić swojej radości albo powiedzieć o tym, że jest ci źle.

Wyobraź sobie, że twoja mowa jest pozbawiona płynności, właściwej intonacji, mówisz powoli, używasz tylko kilku słów, co sprawia, że całość wypowiedzi ma postać stylu telegraficznego. Inni mają problem ze zrozumieniem tego co chcesz powiedzieć, ale ty rozumiesz ich doskonale. Po pewnym czasie przestajesz mówić. Nie odzywasz się. Milczysz. Wstydzisz się. A przecież człowiek musi mówić.

Powyższa charakterystyka wiąże się ze stanem uszkodzenia mózgu i jest jedną  z odmian afazji, mianowicie afazji ruchowej. W naszym mózgu, a dokładniej w płacie czołowym znajduje się ośrodek ruchowy mowy tzw. ośrodek Broca, który odpowiada za prawidłowe jej generowanie.  To właśnie jego uszkodzenie powoduje afazję ruchową, która charakteryzuje się trudnościami w płynnym nadawaniu mowy. Osoba zwykle potrafi wymówić poszczególne sylaby i głoski, ale ma problemy z wymówieniem ich ciągu. Jej mowa jest niewyraźna i przerywana. Zasób słów jest bardzo ubogi, ponadto słowa często są zniekształcone, nie są prawidłowo odmieniane, brakuje im właściwej intonacji. Osoba zawsze ma całkowitą świadomość problemów związanych z własną mową. Potrafi prawidłowo reagować na adresowane do niej proste informacje i polecenia, może mieć jednak problem ze zrozumieniem zdań złożonych, które wymagają analizy ich składni.

Inny rodzaj afazji wiąże się z uszkodzeniem ośrodka Wernickego w płacie skroniowym, który odpowiada za tzw. słuch fonematyczny, czyli zdolność odbioru ludzkiej mowy. Chorzy z tą odmianą afazji wykazują znaczne upośledzenie odbioru mowy, czyli nie rozumieją wypowiedzi innych osób, które są do nich adresowane. Często dochodzi również do zniekształcania własnych wypowiedzi. Jednocześnie osoba nie zdaje sobie sprawy z tego zaburzenia. Może posługiwać się prawidłowymi słowami pod względem brzmienia, ale używać ich niewłaściwie np. mówi „kura” zamiast „góra”. Oprócz tego w jej wypowiedziach pojawiają się neologizmy albo określenia wieloznaczne np. „te rzeczy” przez co jej mowa staje się treściowo pusta. Dochodzą do tego błędy składniowe tzw. paragramatyzmy, które polegają na niewłaściwym umiejscowieniu poszczególnych części zdania. Mimo tych nieprawidłowości, jej mowa jest płynna i kiedy się ją słyszy można odnieść wrażenie, że chory mówi obcym nieznanym językiem. Nieprawidłowe pozostaje również czytanie i pisanie.

Za jedną z odmian afazji czuciowej bywa uważana afazja amnestyczna, która charakteryzuje się niemożnością nazywania przedmiotów. Osoba określa przedmioty w sposób opisowy, np. zamiast „pióro” mówi „do pisania”. Jeśli podpowie się jej nazwę natychmiast je sobie przypomina. Część badaczy twierdzi, że afazja amnestyczna jest wynikiem upośledzenia formowania pojęć. Słowo przestaje być symbolem i staje się tylko bodźcem akustycznym, skojarzonym z przedmiotem, przykładowo osoba nie zdaje sobie sprawy, że ta sama nazwa „nóż” może oznaczać przyrząd do krojenia jabłek, do smarowania chleba i do temperowania ołówka.

Najczęstszą przyczyną afazji jest udar mózgu, nowotwór lub uraz. Może do niej dojść również w wyniku procesów neurodegeneracyjnych jak przykładowo w chorobie Alzheimera. We wczesnych etapach rozwoju tego zaburzenia często można obserwować długie pauzy na początku zdań i na granicy między nimi, osoba nie kończy fraz, powszechne jest u niej zjawisko „na końcu języka” co wiąże się również z narastającymi deficytami pamięci. 

Wyobraź sobie, że nie potrafisz mówić. Turskawki, chitara, kabapa, to słowa, które wypowiadasz (przykładowe mechanizmy fonetyczne afazji). Zamiast „noc” mówisz „ciemno”. „Tak” i „nie” to słowa za pomocą, których komunikujesz się ze światem. Czasami masz jedno słowo, które powtarzasz niezależnie od okoliczności (to tzw. embol). Tracisz coś co miałeś od urodzenia. Umiejętność odróżniania fonemów, czyli dźwięków należących do repertuaru ludzkiej mowy pojawia się u noworodka już około 2 miesiąca. Większość dzieci pierwsze wyrazy wypowiada między 9, a 12 miesiącem życia. Zasób słownictwa powoli rośnie, aż do znajomości około 50 słów w wieku 2 lat. Od tego czasu do 6 roku życia proces ten przyśpiesza do7-9 wyrazów dziennie. Nabywanie i kształtowanie się mowy przypada na okres największej plastyczności układu nerwowego, kiedy powstają i utrwalają się połączenia między synapsami. Okres ten rozpoczyna się tuż po narodzeniu i dla mechanizmów mowy trwa do około 13 roku życia (dlatego m.in. nauka drugiego języka w tym okresie jest skuteczniejsza). U około 98% ludzi praworęcznych, a także u 70% leworęcznych ośrodki mowy są zlokalizowane w lewej półkuli, dlatego jej uszkodzenia, oprócz wspomnianej afazji, objawia się również w postaci niedowładu prawych kończyn (to tzw. lateralizacja, lewa półkula odpowiada za prawą stronę ciała). Półkula lewa jest półkulą dominującą i  specjalizuje się właśnie w tzw. myśleniu słownym (w przeciwieństwie do prawej, która lepiej radzi sobie z zadaniami w których potrzebna jest przestrzenna ocena sytuacji). 

Jak wygląda życie bez mowy? Mówienie to dla nas czynność tak oczywista, że przestajemy ją zauważać. Doceniamy je wtedy, kiedy ją tracimy (zresztą jak większość rzeczy ).  Austriacki filozof, Ludwig Wittgenstein powiedział kiedyś, że granice języka oznaczają granice świata. Świat chorych na afazję się skurczył, nasz pozostaje otwarty. Powiedz coś.

Bibliografia:

  1. Welsh, K. ( 2000 ). Neuropsychologia kliniczna. Warszawa : PWN.
  2. Herzyk, A. ( 2009 ). Wprowadzenie do neuropsychologii klinicznej. Lublin : Wydawnictwo Naukowe Scholar.
  3. Sadowski, B. ( 2006 ). Biologiczne mechanizmy zachowania się ludzi i zwierząt. Warszawa : PWN.
  4. Borkowska, A., Szepietowska, E. ( 2000 ). Diagnoza neuropsychologiczna. Lublin : Wydawnictwo Marii Curie-Skłodowskiej. 

Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.