Rola i znaczenie ojca w procesie wychowania

W literaturze i badaniach dużo miejsca poświęca się dla opisania kwestii macierzyństwa. Liczni autorzy zastanawiają się nad stylami przywiązania między matką a dzieckiem czy też istotą poprawnej relacji matki z dzieckiem dla jego późniejszego rozwoju. Do tej pory niewiele uwagi poświęcano ojcom i ich znaczeniu w życiu dziecka. Na szczęście ta nisza zaczyna powoli się zapełniać. Badacze okazują coraz większe zainteresowanie tematyką ojcostwa. Jednakże nadal jest wiele do zbadania zwłaszcza, że wraz ze zmianami społeczno-gospodarczo-kulturowymi zmianom ulega także obraz współczesnej rodziny, a przez to pojawiają się nowe wyzwania, których muszą podjąć się rodzice.

PODSTAWOWE MODELE OJCOSTWA

Tradycyjny wizerunek ojcostwa

Obraz tradycyjnej polskiej rodziny łączy się z rozkwitem chrześcijaństwa w Polsce. Od czasu przyjęcia chrztu w 966 roku rodzina stała się najważniejszą jednostką w społeczeństwie. Zgodnie z wiarą chrześcijańską o powstaniu rodziny mówimy w momencie zawarcia małżeństwa przez kobietę i mężczyznę. W rodzinie chrześcijan szczególnie ważną rolę przypisuje się ojcostwu, ponieważ termin "ojciec" odnosi się nie tylko do człowieka, ale też do Boga. W tradycyjnym ujęciu ojciec był uznawany za głowę rodziny, miał być autorytetem i sędzią. Jego podstawową rolą było zapewnienie bytu materialnego żonie i dzieciom, gdyż tylko on pracował zawodowo. Rolą matki była natomiast opieka nad potomstwem i gospodarstwem domowym. W takim stereotypowym podziale ról nie było miejsca na okazywanie uczuć dzieciom przez ojca, budowanie wspólnej więzi. Mężczyzna był traktowany jako żywiciel rodziny i poprzez zdolność finansową określano też jego męskość (Bania, 2012).

Współczesny wizerunek ojcostwa

Tradycyjne ojcostwo w zasadzie już nie istnieje. W dobie współczesności musiało ono ulec pewnym modyfikacjom, przekształceniom z powodu odmiennych warunków panujących w obecnych czasach. Jego wartość się zmienia (Dąbrowska, 2003). Współczesna rodzina wydaje się być odwrotnością rodziny tradycyjnej. Ojciec nie posiada nadanego z góry autorytetu. Musi go zdobyć poprzez okazywaną miłość i odpowiedzialne zachowanie. Wszelkie decyzje nie są już podejmowane w sposób autorytarny, a pojęcie ojcostwa zostało zdefiniowane na nowo. Współcześnie rola ojca nie ogranicza się tylko do zarabiania na byt rodziny, ale współuczestniczy on też w wychowywaniu dzieci. W utrzymaniu rodziny wspiera mężczyznę kobieta, która także podejmuje pracę zawodową, natomiast mężczyzna wspomaga kobietę w obowiązkach domowych. Już nie tylko matka odpowiada za wychowanie potomstwa. Teraz także mężczyzna oddziałuje na dzieci. Choć nadal widoczne są różnice w wychowywaniu potomstwa przez matkę i ojca. Pozycja matki tak naprawdę pozostała niezmieniona. Nadal odpowiada za opiekę nad dzieckiem i jego stymulację do rozwoju. Relacja między matką a dzieckiem uważana jest za najistotniejszy związek międzyludzki. Natomiast ojciec, pomimo danych mu wielu możliwości zbliżenia się do dziecka, nawiązania z nim bliskiej relacji i współuczestnictwa w jego wychowaniu, często skupia się jedynie na zapewnianiu bytu finansowego rodzinie. Zdarza mu się nierzadko brać nadgodziny, przynosić pracę do domu czy też wyjeżdżać w kilkudniowe delegacje. To sprawia, że ważną cechą współczesnego modelu rodzinnego jest fizyczna nieobecność ojca. W dzisiejszych czasach ojciec ryzykuje relacje ze swoimi dziećmi, aby móc im zapewnić jak najwięcej dóbr materialnych (Bania, 2012).

ROLA OJCA WE WSPÓŁCZESNEJ RODZINIE

Podstawowe zadania rodzica

Niezaprzeczalnie ważnym zadaniem, które spoczywa na barkach obojga rodziców jest przekazanie dzieciom właściwego systemu wartości i przekonań. Może się to dokonać dzięki dwóm procesom. Pierwszy związany jest z relacją małżeńską. Poprzez wzajemne oddziaływania wartości ulegają modyfikacjom. Drugi polega na przekazywaniu wartości dzieciom poprzez zjawisko dziedziczenia społecznego. Może się ono odbywać w sposób bezpośredni, czyli za pomocą zamierzonych oddziaływań wychowawczych, lub w sposób pośredni, czyli poprzez postawy rodzicielskie, czy też zaspokajanie potrzeb psychicznych dziecka (Brzozowski, 1988; za: Elżanowska, 2012).

System wartości wyznawanych przez rodziców wpływa na zachowanie się dziecka. Rodzice przekazują potomstwu wiedzę o świecie, a także gotowe schematy rozumienia rzeczywistości. Poprzez konkretne zachowania, słowne deklaracje, zamierzone oraz niezamierzone oddziaływania wychowawcze dzieci uczone są wzorców postępowania, a także wpajane im są zasady moralne (Bulla, 1987; za: Elżanowska, 2012).

Znaczenie ojca dla rozwoju dziecka

Większość pedagogicznych i psychologicznych koncepcji podkreśla, że obecność ojca jest niezwykle ważna dla prawidłowego rozwoju dziecka. Istotne jest nie tylko fakt pełnienia roli rodzica, ale także sposób jej pełnienia (Głębocka, 2011). Dobrym przykładem wydaje się być koncepcja rodzinnego wychowania do radości życia Natalii Han - Ilgiewicz, która zakłada obecność ojca i jego współuczestnictwo w wychowaniu. Zgodnie z tym podejściem ojciec jest zawsze kojarzony przez dziecko z jakąś formą radości - czy to ze wspólną zabawą, czy też z otrzymanymi gratyfikacjami. Gdy relacje z ojcem są satysfakcjonujące, wpływają pozytywnie na ogólny rozwój dziecka, kształtuje się u dziecka otwarta postawa na ludzi, wyzwala aktywność, a także radość życia (Dąbrowska, 2003).

Interakcje zachodzące pomiędzy ojcem i dzieckiem, zarówno te właściwe, jak i niewłaściwe, mają wpływ na sfery psychiczne, w których funkcjonuje dziecko. Małgorzata Sitarczyk (2002; za: Sosnowski, 2011), powołując się na badania różnych autorów, wymienia ich pięć:

  • sfera społeczna - dotyczy przystosowania społecznego i procesu socjalizacji,
  • sfera moralna - dotyczy świadomości moralnej i odporności na pokusy,
  • sfera intelektualna - dotyczy przystosowania szkolnego,
  • sfera emocjonalna - związana z emocjonalnością i jej zaburzeniami,
  • sfera osobowości - związana z samooceną i cechami osobowości.

Wielu mężczyzn myśli, że ich rola w wychowywaniu dziecka rozpocznie się dopiero, gdy będzie ono duże. Nic bardziej mylnego. Gdy dziecko jest malutkie i jego rozwój jest najintensywniejszy, ojciec powinien pomagać matce w opiece nad maluchem. Pielęgnacja niemowlęcia, doglądanie godzin karmienia, stymulowanie do rozwoju, próba nawiązania kontaktu uczuciowego, to wszystko sprawi, że ojciec będzie czuł się potrzebny i będzie miał szansę na wytworzenie wartościowej więzi z dzieckiem (Fijałkowski, 1974; za: Sosnowski, 2011). Na rolę ojca znaczący wpływ ma również zachowanie matki. Nie powinna ona izolować partnera od potomka, aby i on mógł zaznać rozkoszy macierzyństwa.

Liczne badania wskazują na istotny związek między zachowaniem ojca a osiągnięciami dziecka w nauce szkolnej. Na postępy dziecka w nauce wpływa kilka czynników: częstość kontaktów ojca z dzieckiem, ich rodzaj, cechy specyficzne ojca, np. jego samoocena, poziom wykształcenia. Wyniki badań Blancharda i Billera (1971; za: Sosnowski, 2011) wskazują, iż duże znaczenie dla wyników szkolnych dziecka ma czas, jaki jest im w stanie poświęcić ojciec. Im bardziej opiekuńczy ojciec, tym wyższe wyniki dziecka. Natomiast Czesław Walesa (za: Sosnowski, 2011) wykazał, że dzieci, których ojcowie mają w stosunku do nich wysokie wymagania, ale dają im sporą swobodę przy wykonywaniu zadań domowych, osiągają lepsze wyniki szkolne (szczególnie z matematyki) niż dzieci, których ojcowie są nadmiernie kontrolujący i surowi. Dla wysokości osiągnięć szkolnych dzieci ważny jest także stosunek ojca do dziecka oraz reszty rodziny (w szczególności wobec matek). Joanna Rutkowiak (1992; za: Sosnowski, 2011) podkreśla, iż pozytywny stosunek ojca do matki oddziałuje pośrednio na osiąganie lepszych wyników szkolnych przez dziecko.

Ojciec w istotny sposób wpływa też na rozwój postaw moralnych dziecka, zarówno w aspekcie behawioralnym, poznawczym, jak i dotyczącym uczuć moralnych. Specyficzną rolę pełni ojciec w rozwoju społeczno - moralnym dziecka. Ma on za zadanie dostarczać potomkowi takich bodźców, których nie jest w stanie mu dostarczyć matka. Ojciec pełni niejako rolę pośrednika między obcym dla dziecka światem zewnętrznym, a spokojnym, pełnym ciepła światem intymnym, który stworzyła dla niego matka (Pospiszyl, 1980; za: Sosnowski, 2011).

Zgodnie z hipotezą Parsonsa (za: Głębocka, 2011) zarówno u chłopców, jak i u dziewcząt kształtowanie się roli płciowej zależy od identyfikacji z ojcem. Ojcowie od samego początku mają tendencję do różnego traktowania dzieci ze względu na płeć. Zwracają większą uwagę na to, które zachowania są właściwe dla poszczególnych płci i wywierają wpływ na potomka, aby jego zachowanie było odpowiednie do płci. Matki dopiero po kilku latach życia dzieci zaczynają je traktować w sposób różny w zależności od tego czy dziecko jest dziewczynką czy chłopcem (Goodenough, 1957; za: Sosnowski, 2011). W związku z tym Braun - Gałkowska (1987; za: Sosnowski, 2011) podkreśla, iż ważną rolą ojca jest umożliwienie dziecku określenia swojej płci oraz roli, którą pełni w życiu, co ma później wpływ na możliwość zawarcia szczęśliwego małżeństwa czy też samotne życie bez kompleksów i w atmosferze samoakceptacji. Ojciec dla syna powinien być wzorem męskości. U mężczyzny realizującego się poprzez ojcostwo dochodzi do zintensyfikowania cech typowo męskich, takich jak, np. odwaga, siła, potrzeba przewodzenia, czy też zapewniania bezpieczeństwa. Jednak najważniejszą cechą świadczącą o męskości jest miłość ojcowska okazywana dziecku, będącemu pod opieką mężczyzny (Starnawski, 2013). Mały chłopiec po trzecim roku życia stara się być taki jak tata (Witczak, 1987; za: Sosnowski, 2011). Chętnie go naśladuje, przymierza jego ubrania, w zabawach przyjmuje role typowo męskie, wykonuje takie czynności, jak jego ojciec. Erna Furman (1984; za: Sosnowski, 2011) podkreśla, że aby syn chciał iść w ślady ojca, bardzo ważna jest natura ich relacji, stosunek ojca do męskości syna, dorastanie w sferach życia codziennego. Brak ojca w procesie wychowania jest zjawiskiem niekorzystnym, szczególnie dla potomków płci męskiej. U chłopców wychowujących się bez ojca mogą pojawić się problemy z ukształtowaniem tożsamości płciowej (Napora; za: Dąbrowska, 2003) lub prawidłowego wzorca męskości (Witczak, 1987; za: Sosnowski, 2011). Dojrzewanie chłopców wychowywanych przez samotne matki, którzy nie mogą liczyć na wsparcie ojców, jest trudniejsze i niesie ze sobą więcej konfliktów oraz napięcia. Obecność ojca ma także duży wpływ na córki., gdyż to właśnie on stanowi dla nich pierwszy wzór mężczyzny. Od tego czy wywiąże się on z roli nauczyciela i czy córka będzie przyswajała jego nauki zależą jej przyszłe kontakty uczuciowe oraz zawodowe z mężczyznami (Wright, 1993; za: Sosnowski, 2011). Ważne, aby kontakt emocjonalny z dzieckiem był od samego początku prawidłowy, gdyż zapewni to prostsze i bardziej naturalne relacje dziecka z płcią przeciwną.

Rodzaje oddziaływań wychowawczych

Poziom kultury pedagogicznej ojców ma wpływ na siłę, zakres, charakter oraz emocjonalny wydźwięk relacji pomiędzy ojcem a dzieckiem w procesie wychowania, które są niezwykle istotne dla rozwoju dziecka. Główne rodzaje wychowawczych oddziaływań na dziecko wymienia Krzysztof Jedliński (1998; za: Sosnowski, 2011). Są to modelowanie, przekaz słowny oraz dyscyplinowanie.

W czasie procesu modelowania dochodzi do przyswajania poprzez obserwację cech i zachowań ojca. Aby zaistniało modelowanie, nie są konieczne żadne wzmocnienia zewnętrzne, jednakże żeby proces ten był skuteczny, konieczne jest spełnienie pewnych warunków przez ojca oraz dziecko. Najlepszym modelem dla dziecka jest ojciec, który aktywnie uczestniczy w jego procesie wychowania. Ponadto zachowanie ojca powinno być wysoko akceptowane przez wszystkich członków rodziny, wtedy siła oddziaływania jest największa. Poprzez modelowanie zmianie może ulec zachowanie dziecka, jego reakcje emocjonalne, sposób myślenia oraz oceny. Poprzez obserwację ojca dzieci uczą się nowych umiejętności, określonych wzorów zachowania zarówno werbalnych, jak i instrumentalnych (Zimbardo, 1999; za: Sosnowski, 2011).

Razem z modelowaniem występuje oddziaływanie wychowawcze nazwane - przekazem słownym. Słowa powinny być poparte poprzez zachowanie, gdyż tylko w ten sposób będą właściwie oddziaływać na rozwój dziecka. Przekaz słowny, który nie znajduje odzwierciedlenia w postawie ojca jest mało wartościowy wychowawczo oraz uznawany jest za moralizatorstwo (Jedliński, 1998; za: Sosnowski, 2011).

Dyscyplinowanie jest oddziaływaniem wychowawczym częściej stosowanym przez ojca, niż matkę, gdyż stanowczość i konsekwencja, które są niezwykle ważne przy stosowaniu tego środka wychowawczego, są bardziej charakterystyczne dla mężczyzn. Należy jednak pamiętać, że pojęcie dyscypliny nie jest tożsame z karnym utrzymywaniem posłuszeństwa i porządku (Sosnowski, 2011).

Podsumowanie

Do tej pory tematyka ojcostwa była rzadko poruszana przez badaczy. Częściej pisano o matkach i ich wkładzie w wychowanie dziecka. Na szczęście coraz więcej można odnaleźć prac poświęconych ojcom. Pozwala to mieć nadzieję, że przyszli rodzice będą bardziej świadomi istoty obecności ojca i jego zaangażowania w proce wychowania. Kontakt ojca z dzieckiem jest bardzo ważnym doświadczeniem dla obu stron. Zadania ojcowskie są stawiane mężczyźnie od samego poczęcia dziecka i z jego kolejnym etapem rozwoju ciągle pojawiają się nowe. Obowiązki kształtujące rolę ojca mogą być dla niego także źródłem satysfakcji i przyjemności. Dlatego partnerka mężczyzny powinna go wspierać w wypełnianiu przez niego tej roli. Na zakończenie rozważań na temat znaczenia ojca w wychowaniu dziecka warto przytoczyć myśl Jacka Pulikowskiego, która wydaje się być kwintesencją ojcostwa: „Najważniejsze, co może ojciec dać swoim dzieciom, to po prostu prawdziwie, mądrze, dojrzale, wiernie, wyłącznie i dozgonnie kochać ich matkę."

Bibliografia:

  1. Bania, A. (2012). Wizerunek współczesnego ojca. W: J. K. Stępkowska i K. M. Stępkowska (red.), Instytucja rodziny wczoraj i dziś. Perspektywa interdyscyplinarna  (t. 2, s. 18-23). Lublin: Politechnika Lubelska.
  2. Dąbrowska, Z. (2003). Ojcostwo jako wartość. Studium empiryczne. Małżeństwo i rodzina, 8.
  3. Elżanowska, H. (2012). Międzypokoleniowa transmisja wartości w rodzinie. W: O. Gorbaniuk, B. Kostrubiec-Wojtachnio, D. Musiał i M. Wiechetek (red.), Studia z psychologii w KUL (t. 18, s. 97-114). Lublin: Wydawnictwo KUL.
  4. Głębocka, G. (2011). Znaczenie ojcostwa z perspektywy mężczyzny i dziecka. W: K. Palus (red.), Płeć. Między ciałem, umysłem i społeczeństwem (s. 61-71). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Społecznych UAM.
  5. Sosnowski, T. (2011). Ojciec we współczesnej rodzinie. Kontekst pedagogiczny. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie ŻAK.
  6. Starnawski, W. (2013). Ojcostwo zagubione. Fides et Ratio, 1(13).

Kierunek studiów: Psychologia kliniczno-sądowa, IV rok Kontakt: korine91@gmail. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.