Socjalizacja ekonomiczna dzieci - jak dzieci rozumieją pieniądze?

Wstęp

Dzieci jako konsumenci mają coraz to większe znaczenie na rynku. Nie tylko wywierają wpływ na decyzje zakupowe swoich rodziców, na przykład poprzez naciski na kupno butów tej konkretnej marki odzieżowej a nie innej, czy wybór konkretnej zabawki. Młodzi sami stają się aktywnymi uczestnikami rynku (Roszkowska-Hołysz i Gąsiorek-Kowalewicz, 2020). Kwoty, którymi dysponują dzieci i młodzież zwiększają się wraz z wiekiem. W 2010 roku średnie miesięczne otrzymywane kieszonkowe przez dzieci wynosiło 56 zł. Dodatkowo dzieci otrzymują również prezenty pieniężne czy dodatkowe, nieregularne wypłaty, które zwiększają ich zasoby finansowe. (Ipsos, 2010, za: Trzycińska, 2012). Ponadto utrwalone postawy mogą rzutować na przyszłe zachowania finansowe w dorosłym życiu (Roszkowska-Hołysz i Gąsiorek-Kowalewicz, 2020). Dlatego edukowanie już najmłodszych dzieci z zakresu finansów, ekonomii i konsumpcji jest ważnym aspektem.

Definicja socjalizacji ekonomicznej

„Socjalizacja ekonomiczna jest pojęciem odnoszącym się do wszystkich procesów, dzięki którym dziecko zdobywa umiejętność rozumienia otaczającego je świata gospodarki. Owa socjalizacja dotyczy tak zwanej ekonomii dla niefachowców, nazywanej też naiwną ekonomią. […] Socjalizacja ekonomiczna obejmuje przyswajanie przez dziecko wiedzy, pojęć, umiejętności, zachowań, opinii, postaw, wartości oraz poznawczych reprezentacji związanych z otaczającym je światem gospodarki” (Roland-Levy, 2004 s. 277).

Teorie opisujące socjalizację ekonomiczną

Warto pamiętać o tym, że dzieci nabywają umiejętności i poznają skomplikowane pojęcia we własnym tempie. Ponadto na rozwój umiejętności wpływają różne czynniki, takie jak: rodzina i bliscy, styl wychowania, rówieśnicy, przekazy reklamowe, edukacja w szkole, różne instytucjonalne formy edukacji ekonomicznej (np. konta dla dzieci już od 13 roku życia) (Harmacińska i Szmelter, 2015; Sobieraj, 2013). Różnego rodzaju teorie pozwalają uszeregować i zrozumieć, jak funkcjonuje dziecko na danym etapie rozwojowym.

Pierwsza z teorii nawiązuje do teorii Jeana Piageta. Deborah Roedder John przedstawia konkretne stadia rozwoju i opisuje je ze strony ekonomicznej. Pierwsze stadium, percepcyjne, przypada na okres średniego dzieciństwa i dotyczy dzieci w wieku od 3. do 7. roku życia. Dzieci znajdujące się w tym stadium skupiają się na konkretnych i dominujących cechach bodźca. Reklama jest podstawowym źródłem wiedzy oraz dzieci wierzą bezkrytycznie w jej prawdziwość. Decyzje podejmowane są na podstawie dominujących i wyróżniających się cech wyglądu produktów. Ponadto dziecko nie jest w stanie porównać większej ilości przedmiotów. Kolejne stadium przypadające na okres późnego dzieciństwa (od 7. do 11. roku życia) nazwane zostało analitycznym. Dzieci w tym wieku rozwijają myślenie operacyjne. Decyzje są podejmowane nie tylko na podstawie wyglądu zewnętrznego produktu, ale również zostają uwzględnione cechy wewnętrzne i funkcjonalne. Zdobyta zostaje również umiejętność porównywania produktów i jego różnych cech. Dzieci korzystają również z różnych źródeł informacji, na przykład rodziców, rodzeństwa czy rówieśników. Zachodzą zmiany w sposobie wpływania na decyzje konsumenckie rodziców (wcześniej wykorzystywały najprostsze metody takie jak naleganie lub wielokrotne prośby), są zdolne do targowania się oraz potrafią dobrać odpowiednie strategie, uwzględniając dynamiczną sytuację. Trzecie stadium, refleksyjne, obejmuje okres dorastania (od 11. do 16. roku życia). Dochodzi do rozwoju operacji formalnych. Wiedza konsumencka, szczególnie pod koniec etapu, jest już bardzo zbliżona do wiedzy dorosłych. Jest ona abstrakcyjna, zorganizowana i złożona. Umiejętność porównywania wielu różnych cech wielu produktów jest na wysokim poziomie. Potrafią również dokonać selekcji informacji w taki sposób, żeby skupić się na tych najistotniejszych. Młodzi są świadomi konsekwencji, które wiążą się z zakupem oraz właściwie dobierają strategie do sytuacji i możliwości finansowych rodziny (Kołodziejczyk, 2012, Uszyńska-Jarmoc, 2016).

Do teorii piagetowskiej w swoich rozważaniach nawiązują również Berti i Bombi, które scharakteryzowały stadia rozwoju rozumienia zjawisk ekonomicznych. Pierwsze stadium, preekonomiczne, opisuje wiedzę dzieci do lat 6. Pojawiają się pierwsze skrypty, wiedza znajduje się na podstawowym poziomie, związana jest z wcześniejszymi doświadczeniami i dotyczy jedynie prostych sytuacji. Dziecko wie, czym jest sklep lub pieniądze, jednak nie zauważa zależności między nimi. Zmienia się to w kolejnym stadium, intuicyjnym, który charakteryzuje wiedzę dzieci od 6. do 7. roku życia. W tym wieku zauważalne i rozumiane są zależności między konkretnymi pojęciami, np. towar-cena-zysk, praca-płaca. Dzieci, oceniając daną sytuację, uwzględniają jedynie zewnętrzne cechy obiektów. Między 7. a 10. rokiem życia dzieci znajdują się w stadium operacji konkretnych. Jest to czas, w którym dzieci poszerzają swoją dotychczasową wiedzę o nowe, bardziej skomplikowane zjawiska i elementy, takie jak podatki czy prawo własności. W kolejnym, stadium operacji formalnych (11-14 rok życia) dzieci łączą poznane elementy w całościowy i kompletny system (Harmacińska i Szmelter, 2015; Roland-Levy, 2004; Trzcińska, 2012)

Tłumacząc sposób nabywania przez dzieci wiedzy ekonomicznej, nawiązuje się również do teorii społecznego uczenia się Bandury. W swojej teorii podkreśla on znaczenie wpływu środowiska, w którym żyje dziecko. Wpływ na naukę zachowań konsumenckich mają bodźce zewnętrzne, reakcje dziecka oraz obserwowalne skutki działań. Konkretne zachowania mogą być wzmacniane poprzez nagrodę, inne z kolei są wygaszane dzięki karom (Roszkowska-Hołysz i Gąsiorek-Kowalewicz, 2020). Wiedza jest również zdobywana poprzez obserwację zachowań innych. Stają się one podpowiedzią, z której dziecko korzysta w nowych sytuacjach (Trzcińska, 2012).

Przykład rozwoju rozumienia pojęcia pieniądze

Początkowo dzieci nie rozumieją pojęcia pieniędzy. Pierwszą wiedzę na ten temat zdobywają między 4. a 5. rokiem życia. Jest ona związana głównie z czynnością kupowania (która aż do 6. roku życia ma dla dzieci znaczenie rytualne, ceremonialne). Dzieci są świadome faktu, że do zakupu potrzebne są pieniądze, potrafią również rozróżniać poszczególne monety. Są jednak przekonane, że za zakup jednego produktu zawsze płaci się jedną monetą. Dzieci w wieku 5 i 6 lat poznają znaczenie ceny, ale nie rozumieją, jak działa wydawanie reszty w sklepie, obecne jest przekonanie, że zawsze należy płacić wyliczoną sumą. Dopiero dzieci między 6. a 8. rokiem życia posiadają świadomość, że mogą za daną rzecz zapłacić większą sumą i zostanie wydana im reszta. W wieku 7-9 lat wiedza i umiejętności są coraz bardziej złożone, jednak dzieci nie rozumieją, czym jest zysk. Obecne jest błędne przekonanie, że za towar płacą jedynie konsumenci. Pełne zrozumienie systemu monetarnego oraz zasad transakcji następuje między 8. a 12. rokiem życia (Goszczyńska, Kołodziej, Trzcińska, 2012; Harmacińska i Szmelter, 2015; Trzcińska, 2012).

Przykład rozumienia pojęcia praca

Dzieci między 3. a 5. rokiem życia nie wiedzą jeszcze jakie jest połączenie między pracą, a pieniędzmi. Są one przekonane, że rodzice zawsze mają pieniądze, a niektóre zawody widzą jako wypełnianie misji społecznej, za którą nie otrzymuje się zapłaty, na przykład strażacy, lekarze czy kierowcy autobusów. Pierwszą wiedzę, która jest podatna na błędy, dzieci zdobywają między 5. a 7. rokiem życia. Są one w tym wieku świadome związku między pracą a pieniędzmi, jednak są przekonane, że gotówkę można również otrzymać z reszty, która jest wydawana w sklepie lub też z banku, w którym nie ma żadnych ograniczeń. Dzieci z czasem pozbywają się błędnych przekonań (Goszczyńska, Kołodziej, Trzcińska, 2012). Gdy zadano dzieciom w wieku pomiędzy 7-9 lat pytanie „Co to znaczy zarabiać? Co to znaczy zarabiać pieniądze?”, duża ich część poprawnie odpowiadała na to pytanie, na przykład „jak pracujesz, to dostajesz wypłatę i wtedy dostajesz pieniądze (klasa I)”. Jednak w odpowiedziach również można było usłyszeć błędne przekonania. Za przykład wypowiedzi zawierających nieprawdziwe sformułowania można uznać: „że mamy na koncie bardzo dużo pieniędzy i można stamtąd je wziąć (klasa III)” lub „zarabiać to wypożyczać pieniądze z banku (klasa I)” (Uszyńska-Jarmoc, 2016).

Przykład rozumienia pojęcia bank

Początkowo (poziom 1.) dzieci rozumieją bank jako swojego rodzaju supersejf, z nieograniczoną ilością pieniędzy, które można pozyskać bez żadnych ograniczeń. Później (poziom 2.) bank przyjmuje rolę miejsca, które chroni pieniądze przed kradzieżą lub zgubieniem. Wiedzą, że pieniądze z banku można również pożyczać, jednak nie jest rozumiane jeszcze pojęcie oprocentowania, co wiąże się z błędnym przekonaniem, że oddaje się dokładnie taką samą ilość pieniędzy, jaką się pożyczyło. Następnie (poziom 3.) dzieci zapoznają się z pojęciem lokaty, ale nie potrafią wyjaśnić, skąd bierze się wypracowany zysk. Dalej (poziom 4.) dzieci są świadome, że pożyczki i kredyty wiążą się z prowizją. Są jednak przekonane, że procent od wkładu i od pożyczki jest taki sam. Ostatecznie (poziom 5.) dzieci są świadome, że bank jest instytucją tworzącą zyski, dzięki różnym działaniom takim jak udzielanie kredytów czy inwestycje. Pojęcie oprocentowania jest poprawnie rozumiane (Goszczyńska, Kołodziej, Trzcińska, 2012, Harmacińska i Szmelter, 2015).

Podsumowanie

Dzieci już od najmłodszych lat uczą się, jak funkcjonuje świat, również ten którym rządzą pieniądze. Należy pamiętać o tym, że poszczególne osoby zdobywają wiedzę w indywidualnym tempie, więc wiedza dzieci w tym samym wieku może być bardzo zróżnicowana. Niektóre błędne przekonania mogą wydawać się zabawne i niezrozumiałe dla dorosłych. Warto jednak tłumaczyć dzieciom nowe zjawiska, rozmawiać o tym czym są pieniądze, skąd się biorą oraz zachęcać do własnych działań (np. dając kieszonkowe). Świadome działania dorosłych mogą pomóc dziecku wejść w świat ekonomii w sposób efektowny, a zdobyte umiejętności przełożą się na późniejsze decyzje finansowe podejmowane, gdy dziecko dorośnie.

Bibliografia:

  1. Goszczyńska, M., Kołodziej, S., Trzcińska, A. (2012) Uwikłani w świat pieniądza i konsumpcji. O socjalizacji ekonomicznej dzieci i młodzieży. Warszawa: Difin.
  2. Harmacińska, M., Szmelter, M. (2015). Socjalizacja ekonomiczna dzieci i młodzieży. International Business and Global Economy. 34, s. 184–197
  3. Kołodziejczyk, A. (2012). Trzy podejścia do wyjaśniania natury procesu socjalizacji konsumenckiej. Psychologia Społeczna, 73 (22), s. 272-280.
  4. Roland-Levy, Ch. (2004) W jaki sposób nabywamy pojęcia i wartości ekonomiczne? W: T. Tyszka (red.), Psychologia ekonomiczna (s. 277-296) Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  5. Roszkowska-Hołysz, D., Gąsiorek-Kowalewicz, A. (2020). Socjalizacja ekonomiczna dzieci w ujęciu ekonomii behawioralnej. Studia i Prace Kolegium Zarządzania i Finansów, (176), 25-45.
  6. Sobieraj, W. (2013). Socjalizacja ekonomiczna dzieci jako czynnik rozwoju kapitału ludzkiego. Nauki Społeczne, 2 (8), s. 183–193.
  7. Trzcińska, A. (2012). Socjalizacja ekonomiczna i cechy indywidualne jako determinanty postaw i zachowań oszczędnościowych młodzieży. Rozprawa doktorska, Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
  8. Uszyńska-Jarmoc, J. (2016). Uczenie się a zarobki — dziecięce rozumienie problemów ekonomicznych świata dorosłych. Problemy Wczesnej Edukacji, 32(1), s. 7–26

Studentka III roku psychologii realizująca specjalności z psychologii rozwoju człowieka i rodziny w cyklu życia oraz psychologii pracy i organizacji. Oprócz zainteresowań związanych z obranymi ścieżkami interesuje się tematyką mindflness, rękodziełem (głównie makramy i makatki) oraz roślinami domowymi. W wolnych chwilach lubi próbować nowych przepisów, spacerować oraz bawić się ze swoim kotem. kontakt: aga.dunal99@gmial. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.