Uważasz, że myślisz poprawnie? Sprawdź!

Czy często zdarza ci się widzieć jakąś sytuację w ciemnych barwach, masz wrażenie, że wiesz, kto coś o Tobie myśli (najczęściej niepochlebnego) lub wmawiasz sobie, że jesteś nieudacznikiem, brzydalem czy głupim człowiekiem? Możliwe w takim razie, że jesteś ofiarą zniekształceń poznawczych.

Czym właściwie są wyżej wymienione zniekształcenia? To, co czujemy, to nie efekt tego, co odbieramy z zewnątrz, lecz tego, co myślimy. Sami kształtujemy odbiór docierających do nas informacji. Proces ten można by przedstawić za pomocą schematu: bodziec→myśli→uczucia. Ważne zatem, żeby nauczyć się „bezbłędnie” myśleć. Zdarza się, ze zbyt szybko formułujemy wnioski, uogólniamy, bierzemy wszystko „do siebie” lub myślimy i interpretujemy kategorie w sposób emocjonalny, zbyt szybki, wręcz ekstremalny. Stąd biorą się najczęstsze błędy w myśleniu.

Halo, Pigmalion, Golem i spółka

Błędy logiczne, które są konsekwencją zniekształceń możemy podzielić i pogrupować. Na początku należałoby jednak przedstawić temat nieco szerzej.

Podczas omawiania zniekształceń trzeba wspomnieć o efekcie halo. Brzmi znajomo? Nic dziwnego, bo ta nazwa w psychologii wzięła się właśnie od terminu określającego poświatę wokół obserwowanych obiektów. Na czym on jednak miałby polegać rozpatrując błędy w myśleniu? Otóż efekt halo to nic innego, jak tendencja to automatycznego pozytywnego (efekt Galatei – aureoli, anielski efekt halo) lub negatywnego (efekt Golema) przypisywania cech osobowościowych tylko na podstawie pierwszego negatywnego bądź pozytywnego wrażenia. Czasem przypisujemy komuś lub czemuś cechy inne, nie zaobserwowane i tylko dlatego, że emocjonalnie dokonaliśmy utożsamienia tego samego podmiotu z inną cechą. Dla przykładu: jeśli jesteśmy sumienni, obowiązkowi i nowo poznana osoba też wykazuje takie cechy, będziemy skłonni myśleć, że jest ona również inteligentna, zabawna, miła, uczciwa etc.

Istnieje także efekt samospełniającego się proroctwa (brzmi dość tajemniczo).Możemy też spotkać się z inną nazwą opisującą to zjawisko, a mianowicie: efekt Pigmaliona. Polega on na tym, że jeśli wytworzymy sobie pozytywne stanowisko, oczekiwanie wobec kogoś, to ma ono dużą szanse na powodzenie. Sądząc, że ktoś żywi do nas sympatię (choć może tak nie być), sami zaczynamy tę osobę lubić, przez co i ona zaczyna przejawiać do nas pozytywny stosunek – na tym właśnie polega działanie tego efektu.

Stygmatyzacja zaś (inaczej naznaczanie lub etykietowanie) polega na nadawaniu pewnych cech danym osobom lub grupom, wskutek czego często przyjmują one te określenia i zaczynają postępować zgodnie z nadanymi etykietami. Naznaczanie wiąże się z reguły z deprecjonowaniem i występuje głównie podczas określania negatywnych cech danego podmiotu.

Nie wymieniłam wszystkich efektów zniekształceń poznawczych, lecz tylko te najważniejsze. Ponadto łączą się one ze sobą w pewnym stopniu, przenikają i wywołują inne skutki.

Staraj się nie popełniać błędów

Przytoczone wyżej rozliczne efekty będące skutkiem zniekształceń poznawczych, mają wpływ na nasze myślenie. Judith Beck, w podręczniku Terapia poznawcza. Podstawy i zagadnienia szczegółowe wyróżniła sporą liczbę błędów, które wówczas zachodzą. Zastanów się, czy nie masz tendencji do popełniania któregoś z nich:

  • Myślenie w kategoriach "wszystko albo nic" (zwane też myśleniem czarno-białym, spolaryzowanym albo dychotomicznym). Takie myślenie polega na patrzenie na sytuację w kategoriach dwóch skrajności, a nie kontinuum, np. "jeśli nie odniosę sukcesu, to jestem nieudacznikiem".
  • Katastrofizacja (zwana też przepowiadaniem przyszłości) polega na przewidywaniu negatywnej przyszłości, bez brania pod uwagę innych, bardziej prawdopodobnych możliwości.
  • Lekceważenie lub pomijanie pozytywnych informacji – nie opierając się na żadnych rozsądnych przesłankach, mówimy sobie, że pozytywne doświadczenia, uczynki lub cechy się nie liczą, np. "dostałam ocenę bardzo dobrą, ale to nie znaczy ze byłam dobra, po prostu miałam szczęście".
  • Uzasadnianie emocjonalne - jeśli coś czujemy, to myślimy, że to musi być prawda i pomijamy dowody przeciwne – "czuję, że mi to nie wyszło".
  • Etykietowanie – polega na przyklejaniu sztywnych, ogólnikowych etykietek sobie i innym, np. "jesteś gamoniem".
  • Wyolbrzymianie/umniejszanie - wyolbrzymiamy negatywne aspekty i/lub umniejszamy pozytywne, zamiast opierać się na rozsądnych przesłankach w ocenie siebie, innych osób lub sytuacji.
  • Filtr mentalny (zwany też selektywną uwagą) - polega na nieumiejętności uwzględnienia pełnego obrazu w ocenie sytuacji, a skupianiu się na jednym negatywnym szczególe.
  • Czytanie w myślach - polega na nieuzasadnionym przekonaniu, że wiemy co myślą inni, bez uwzględnienia wielu różnych możliwości, np. "on myśli, że ja nic nie rozumiem".
  • Nadmierne uogólnianie - to wyciąganie ogólnego, negatywnego wniosku, dalece wykraczającego poza bieżącą sytuację, np. "czułam się źle na zebraniu, więc nie nadaję się do bycia z ludźmi". 
  • Personalizacja - to wiara w to, że jesteśmy powodem negatywnych zachowań innych ludzi, a nie bierzemy pod uwagę innych, bardziej prawdopodobnych powodów ich zachowania, np. "mechanik był dla mnie niemiły - widocznie zrobiłam coś nie tak".
  • Nadużywanie imperatywów: "muszę", "powinienem", wskutek posiadania nazbyt precyzyjnej i sztywnej koncepcji tego, jak my sami lub inne osoby powinny się zachowywać.
  • Myślenie jednotorowe (efekt lornetki) – to widzenie jedynie negatywnych aspektów sytuacji.

Jak radzić sobie ze zniekształceniami poznawczymi, czyli niezbędnik człowieka myślącego

Warto zaakcentować w tym miejscu, że błędy myślowe występują u wszystkich ludzi. Istotne jednak w dziedzinie psychopatologii jest ich nasilenie, a nie ustalanie, które są bardziej charakterystyczne dla pewnych zaburzeń psychicznych.

Negatywne postrzeganie sytuacji powoduje narastanie niekorzystnych emocje, które mają destrukcyjny wpływ na nasze życie. Te emocje właśnie sprawiają, że pozostajemy w stanie swoistego letargu, przez co czujemy się gorsi i wyobcowani. Opisane zniekształcenia poznawcze to bardzo często niedostrzegane lub bagatelizowane objawy depresji. Pamiętajmy jednak, że i w tych błędach myślowych znajduje się niejako „klucz do uzdrowienia myśli”.

Ważne, żeby podkreślić to, że czujemy dopiero wtedy, gdy coś sobie pomyślimy. Każdemu zdarzeniu w życiu sami nadajemy sens, sami je interpretujemy i w zależności od tego, jakie nadamy rysy danej sytuacji, możemy odczuwać różne emocje. Zatem, jeśli dogłębnie zrozumiemy, co dzieje się wokół nas, nasze odczucia będą adekwatne (prawidłowe). Jeśli jednak zniekształcimy obraz danego wydarzenia, także nasze reakcje umysłowe będą zniekształcone – w tej kategorii umieszczana jest właśnie wspomniana już depresja. Poznawcze „odchylenia od normy” stanowią fundament wszelkich stanów przygnębienia, mogę spowodować ciężką chorobę. Pamiętajmy więc, żeby nie dać się zwariować. Afirmacje słowne typu: „Mogę tego dokonać”, Jestem w tym dobry”, „Dam sobie radę ze wszystkim” trącą może nieco banałem i brzmią jak wytarte frazesy, mają jednak ogromną moc podczas walki z błędami myślowymi. To właśnie pozytywne myślenie jest niezbędne, jeśli chcemy pokonać zniekształcenia poznawcze. Jeśli zdarza ci się być ofiarą takich błędów, zastosuj się do kilku wskazówek:

  • Unikaj skupiania się na jednym szczególe, a dbaj o to, by docenić pozytywne aspekty jakiejś sprawy.
  • Wystrzegaj się też sądów na temat tego, co myślisz – lepiej będzie, jeśli po prostu opiszesz to, co widzisz, słyszysz lub czujesz.
  • Wiele w twoim życiu zmieni się na lepsze, gdy zamiast używać słów muszę i powinienem zaczniesz mówić: wolałbym, zależy mi, chciałbym.
  • Postaraj się nie rozpamiętywać błędów, które popełniłeś w przeszłości, pomyśl lepiej, ilu fantastycznych rzeczy możesz jeszcze dokonać, ile pięknych chwil jeszcze przeżyjesz.
  • Nie zastanawiaj się też zbyt często, co będzie, jeśli… Czasem nie przewidzisz skutków danej sytuacji, a niepotrzebne myśli tylko Cię przygnębią. Nie martw się na zapas!

Bibliografia:

  1.  Popiel A., Pragłowska E.(2008). Psychoterapia poznawczo - behawioralna: teoria i praktyka. Warszawa: Wydawnictwo Paradygmat
  2. Beck J.S. (2005). Terapia poznawcza: podstawy i zagadnienia szczegółowe. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego  

 

 

 

Kierunek studiów: III rok filologii polskiej, specjalizacja nauczycielska O mnie: Uwielbiam jazdę na rowerze i piesze wędrówki. Nigdy nie wsiadam do pociągu bez książki, a sobotni wieczór nie może obejść się bez projekcji choćby jednego filmu (cenię np. Emira Kusturicę za jego twórczość). W mojej torebce zawszę muszę znaleźć przenośny odtwarzacz muzyki.  Zainteresowania:Literatura adresowana głównie do najmłodszych odbiorców, holocaust w literaturze (także dziecięcej), myśl pedagogiczna Janusza Korczaka oraz jego twórczość powieściowa dla dzieci. Doświadczenie zawodowe: Praktyki w Szkole Podstawowej im. Antoniego Hedy – Szarego w Radoszycach, hospitacje w Gimnazjum im. Ziętka w Katowicach. Kontakt e-mail: karolina.siek91@gmail. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.